Dù đạt được những thỏa thuận đáng ghi nhận nhưng theo giới quan sát, NATO vẫn đối mặt thách thức về sự chia rẽ nội bộ. Vì vậy, kết quả tại Hội nghị thượng đỉnh Ankara dự báo sẽ định hình một trục quan hệ xuyên Đại Tây Dương thực dụng và cân bằng hơn, trước những biến động địa chính trị trong tương lai.

Tự chủ an ninh

Với việc công bố loạt dự án công nghiệp quốc phòng hàng tỷ USD tại Hội nghị thượng đỉnh NATO vừa diễn ra, các nước châu Âu khẳng định đã thực sự sẵn sàng hiện thực hóa mục tiêu chi tiêu 5% GDP và giảm sự phụ thuộc vào “chiếc ô an ninh” của Mỹ.

Loạt dự án công nghiệp quốc phòng tỷ đô vừa được công bố tại Ankara là câu trả lời mạnh mẽ nhất của châu Âu nhằm hiện thực hóa mục tiêu tự chủ. Dù vậy, việc sẵn sàng chạm tay vào con số 5% GDP cho chi tiêu quốc phòng để hoàn toàn thoát ly khỏi "chiếc ô an ninh" của Mỹ vẫn là một bài toán quá sức, đẩy các nước lục địa già vào thế giằng co giữa một bên là động lực hành động rất lớn và một bên là thực tế nguồn lực còn hạn hẹp.

Quyết tâm tự chủ công nghiệp quốc phòng của châu Âu rõ ràng đang tăng tốc chưa từng có. Việc kích hoạt một loạt siêu dự án mua sắm và sản xuất đa quốc gia ngay tại hội nghị cho thấy họ không còn dừng lại ở lời nói. Động lực thúc đẩy mạnh mẽ xuất phát từ áp lực rất lớn của Mỹ tại thượng đỉnh lần này, khi Washington liên tục chỉ trích các đồng minh chưa chia sẻ trách nhiệm tương xứng.

Chính “gáo nước lạnh” này đã buộc châu Âu phải tự cứu lấy mình bằng các dự án tỷ đô về tác chiến đường không và củng cố năng lực sản xuất vũ khí nội địa, nhằm tự xây dựng năng lực phòng thủ độc lập và giảm bớt sự phụ thuộc vào Washington.

Thế nhưng, chính từ quyết tâm chuyển dịch sang mô hình "NATO 3.0" thực dụng, châu Âu lại ngay lập tức vấp phải rào cản từ con số 5% GDP và sự rạn nứt nội bộ. Dù có nỗ lực đến đâu, con số 5% vẫn là một áp lực tài chính khổng lồ, thậm chí gây quá tải đối với nền kinh tế nhiều nước thành viên NATO lúc này.

Sự đồng thuận hoàn toàn vì thế đã không thể đạt được, điển hình như việc Tây Ban Nha công khai phản đối mức trần chi tiêu mới, dẫn đến những căng thẳng ngoại giao trực tiếp với Mỹ. Việc ép các quốc gia phải hy sinh ngân sách phúc lợi xã hội để đổ vào quốc phòng trong bối cảnh kinh tế hiện tại không chỉ gây chia rẽ trong nội bộ liên minh, mà còn vấp phải sự phản kháng lớn từ cả chính giới lẫn người dân bản địa thông qua các cuộc biểu tình nổ ra trước thềm hội nghị.

Tóm lại, loạt dự án tỷ đô tại Ankara chứng minh châu Âu đã sẵn sàng hành động để tự chủ hơn và dịch chuyển sang mô hình “NATO 3.0” thực dụng. Nhưng để tiến tới con số 5% GDP cho chi tiêu quốc phòng và hoàn toàn thoát ly khỏi sự bảo hộ của Mỹ thì vẫn là một chặng đường dài đầy rạn nứt mà châu Âu chưa thể giải quyết ngay trong một sớm một chiều.

Hóa giải sức ép của Mỹ

Sự hiện diện của Tổng thống Mỹ Donald Trump tại hội nghị là “bài thử” đối với sự đoàn kết của NATO, trong bối cảnh quan hệ giữa hai bờ Đại Tây Dương vẫn đang gặp nhiều trắc trở. Như thường lệ, nhà lãnh đạo Mỹ tiếp tục đưa ra những lời cảnh báo, đe dọa về nhiều vấn đề tại hội nghị Thượng đỉnh lần này.

Áp lực của Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Ankara thực sự đã đặt tính gắn kết của NATO vào một bài kiểm tra vô cùng căng thẳng. Ngay khi vừa đặt chân đến hội nghị, ông Trump đã không ngần ngại dội những "gáo nước lạnh" vào đồng minh bằng những tuyên bố gai góc và trực diện.

Sức ép lớn nhất từ nhà lãnh đạo Mỹ chính là việc ông thẳng thừng chỉ trích NATO là "hổ giấy" và không tiếc lời phê phán các nước châu Âu khi cho rằng họ phản ứng quá yếu ớt trước các chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran. Không dừng lại ở đó, việc ông bất ngờ khơi lại yêu cầu đòi mua đảo Greenland từ Đan Mạch, hay đe dọa cắt đứt mọi quan hệ thương mại với Tây Ban Nha do bất đồng về ngân sách quốc phòng, đã tạo ra một bầu không khí cực kỳ nặng nề ngay trước các phiên họp kín.

Chính những lời cảnh báo này đã đẩy các thành viên châu Âu vào thế phải ứng phó cực kỳ thực dụng. Để xoa dịu Washington và chứng minh "chia sẻ trách nhiệm" không chỉ là lời nói suông, các nước đồng minh đã phải chủ động mang đến hội nghị những con số biết nói. Việc châu Âu ký kết hơn 50 tỷ USD cho các hợp đồng mua sắm vũ khí mới và cam kết tăng tốc hướng tới mốc chi tiêu 5% GDP chính là nỗ lực phòng thủ nhằm giữ chân Mỹ ở lại liên minh, tránh kịch bản Washington rút bớt quân hay xem xét lại tư cách thành viên như ông Trump từng đe dọa.

Tuy nhiên, giới quan sát đều nhận thấy áp lực từ ông Trump đang tạo ra một hiệu ứng đảo chiều trong lòng NATO. Một mặt, các nước thành viên cố gắng giữ gìn thể diện đoàn kết bên ngoài để gửi thông điệp răn đe đến các đối thủ địa chính trị. Mặt khác, những màn đánh tiếng gay gắt của Washington lại càng thôi thúc châu Âu đẩy nhanh việc tự xây dựng năng lực phòng thủ độc lập. Mối quan hệ hai bờ Đại Tây Dương sau thượng đỉnh này rõ ràng sẽ không còn dựa trên sự phụ thuộc vô điều kiện nữa, mà dịch chuyển hẳn sang một trục quan hệ sòng phẳng, thực dụng và đầy toan tính.

Cam kết với Ukraine

Việc hỗ trợ cho Ukraine là chủ đề gây nhiều tranh luận trong nội bộ NATO thời gian qua, trong bối cảnh các nước thành viên ngày càng mệt mỏi và còn nhiều khác biệt xung quanh các khoản viện trợ cho Ukraine khi xung đột đã bước sang năm thứ 5.

Hội nghị thượng đỉnh NATO diễn ra tại Ankara đã khép lại bằng một giải pháp chung mang tính bước ngoặt. Bước sang năm thứ 5 của cuộc xung đột, trước thực trạng mệt mỏi viện trợ và tranh cãi nội bộ, liên minh quân sự này buộc phải thay đổi toàn diện chiến lược tiếp cận, nhằm duy trì sự thống nhất và bảo vệ cấu trúc an ninh xuyên Đại Tây Dương.

Trọng tâm của giải pháp là cơ chế “chuyển dịch gánh nặng tài chính”, giải tỏa trực tiếp áp lực từ chính sách đối ngoại của Mỹ. Dưới áp lực của chính quyền của Tổng thống Donald Trump, các thành viên châu Âu và Canada đồng ý gánh vác trách nhiệm thông qua gói hỗ trợ trị giá 70 tỷ euro mỗi năm cho giai đoạn 2026–2027. Dòng tiền này được trích từ chương trình khoản vay của Liên minh Châu Âu (EU) phối hợp cùng các cam kết song phương khác, nổi bật là khoản đóng góp hơn 11 tỷ euro từ Đức.

Bên cạnh các vấn đề tài chính, NATO thực hiện bước đi khôn khéo nhằm tái định vị vị thế của Ukraine. Trong tuyên bố chung, thay vì mô tả Ukraine là quốc gia nhận viện trợ một chiều, khối này chính thức công nhận Ukraine là “bên đóng góp cho an ninh khu vực”.

Sự thay đổi thuật ngữ chiến lược giúp xoa dịu dư luận phương Tây, biến việc viện trợ thành nghĩa vụ hợp tác bình đẳng, cho dù việc kết nạp Ukraine vẫn khó có thể được thực hiện trong giai đoạn này.

Đặc biệt, sự ra đời của Diễn đàn Công nghiệp Quốc phòng NATO đã dịch chuyển từ viện trợ sang cả hoạt động hợp tác thương mại. Thay vì tiêu tốn kho vũ khí sẵn có, các tập đoàn quốc phòng phương Tây đã ký thỏa thuận sản xuất chung, trọng tâm là công nghệ UAV với 15 quốc gia thành viên.

Hướng đi này giúp hồi sinh ngành công nghiệp quốc phòng nội địa châu Âu, tạo việc làm và giảm thiểu làn sóng phản đối tại các quốc gia còn gặp khó khăn kinh tế như Italia hay Tây Ban Nha…

Dù giải quyết bài toán chia sẻ gánh nặng trước mắt, tuy nhiên tính bền vững của các giải pháp này vẫn là dấu hỏi lớn khi cuộc xung đột vẫn còn tiếp diễn.

Hội nghị thượng đỉnh Ankara năm 2026 không chỉ là một sự kiện ngoại giao thường niên, mà còn được đánh giá là thời điểm khai mở chính thức cho giai đoạn NATO 3.0.

Trong bối cảnh Mỹ dần chuyển trọng tâm chiến lược sang các khu vực khác, liên minh quân sự 77 năm tuổi này đang nỗ lực đẩy nhanh công cuộc tái cấu trúc mạnh mẽ nhất trong lịch sử: chuyển dịch từ “chia sẻ gánh nặng” sang “chuyển giao trách nhiệm” cho châu Âu.

Liệu lục địa già có thể hiện thực hóa kỷ nguyên tự chủ an ninh trong một thế giới nhiều biến động. Câu hỏi sẽ cần thêm thời gian để trả lời.