Quốc hội đã chính thức thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan với tỉ lệ tán thành rất cao. Đáng chú ý, kể từ ngày 1/3/2027, tổ chức và cá nhân mua bán hàng hóa xuyên biên giới qua thương mại điện tử bắt buộc phải định danh, xác thực điện tử. Bước ngoặt này mở ra khung pháp lý quan trọng, chuyển từ quản lý truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu số.

Hàng hóa xuất nhập khẩu qua các nền tảng thương mại điện tử có đặc thù là số lượng đơn hàng cực lớn nhưng giá trị nhỏ, thông tin luân chuyển qua nhiều khâu trung gian. Việc áp dụng máy móc quy trình hải quan truyền thống đã không còn phù hợp. Luật sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan lần này đã bổ sung Điều 16a, quy định rõ: Hàng hóa qua sàn thương mại điện tử phải chịu sự kiểm tra, giám sát hải quan; người mua - bán phải định danh điện tử, và chủ sàn phải kết nối dữ liệu trực tiếp với cơ quan Thuế, Hải quan.

Về phía cơ quan quản lý, ông Nguyễn Bắc Hải, Phó Trưởng ban Ban Giám sát quản lý về Hải quan, Cục Hải quan đánh giá: "Quy định mới này tạo thuận lợi và mở rộng cơ hội kinh doanh cho các chủ nền tảng thương mại điện tử. Đây là quyền lựa chọn của các sàn - nếu họ có điều kiện, có nhân lực và đáp ứng được các yêu cầu chuyên môn về khai báo hải quan thì hoàn toàn có thể nhận ủy quyền của chủ hàng để đứng ra khai báo", ông Hải nói.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất từ trước đến nay là việc kiểm soát hàng hóa xuyên biên giới từ các sàn ngoại không có trụ sở tại Việt Nam. Quy định mới buộc các nền tảng này phải chia sẻ dữ liệu, tạo sự bình đẳng và minh bạch cho thị trường.

Đánh giá về tác động của việc quản lý dòng hàng thông qua dữ liệu kho bãi và hệ thống sàn, ông Nguyễn Bình Minh, Ủy viên Ban chấp hành Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam phân tích: "Các sàn thương mại điện tử vốn quản lý tập trung đối với hàng hóa thông qua hệ thống kho. Chính vì vậy, thông qua các dữ liệu tại sàn sẽ giúp cải thiện rất đáng kể về tốc độ xử lý, cũng như giúp cơ quan chức năng kiểm soát tốt hơn hàng hóa nhập khẩu chính ngạch vào Việt Nam".

Việc bắt buộc kết nối dữ liệu nhận được sự đồng thuận từ các doanh nghiệp công nghệ, song vấn đề hạ tầng kỹ thuật và chi phí tuân thủ vẫn là bài toán cần lời giải. Doanh nghiệp mong muốn quy trình kết nối phải thực sự tối giản, tránh chồng chéo.

Ông Phan Mạnh Hà, Giám đốc Đối ngoại Shopee Việt Nam bày tỏ nguyện vọng: "Chúng tôi rất mong muốn làm sao việc kết nối thông tin diễn ra nhẹ nhàng, giảm chi phí kết nối giữa sàn thương mại điện tử với cơ quan Hải quan. Hạn chế việc bắt buộc xây dựng hạ tầng riêng biệt mà nên cho phép tận dụng, hạ tầng công nghệ sẵn có của doanh nghiệp".

Thay vì kiểm tra thủ công từng lô hàng, Luật Hải quan mới mở đường cho việc ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và Dữ liệu lớn (Big Data) để phân tích rủi ro. Hệ thống sẽ tự động đối soát dữ liệu người mua, người bán, đơn vị vận chuyển để chỉ tập trung kiểm tra những đơn hàng có dấu hiệu nghi vấn, giải phóng luồng xanh cho các giao dịch an toàn.

Quản lý thương mại điện tử bằng dữ liệu là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, để Luật thực sự đi vào cuộc sống từ tháng 3/2027, các nghị định hướng dẫn tới đây cần cụ thể hóa quy trình, lộ trình định danh và ngưỡng trị giá một cách rõ ràng. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và hạ tầng kết nối thông suốt, đây sẽ là động lực kép: vừa giúp Nhà nước chống thất thu thuế, vừa giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí và thời gian thông quan.