Trong Quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm, Hà Nội tiếp tục xác định lộ trình di dời các khu công nghiệp gây ô nhiễm ra khỏi khu vực trung tâm, đồng thời ưu tiên phát triển các khu công nghiệp chuyên ngành, công nghệ cao ở vùng vành đai, ngoại thành.

Thực tế, chủ trương đã được triển khai nhiều năm qua, song quá trình thực hiện vẫn còn nhiều vướng mắc, đòi hỏi những giải pháp đồng bộ để đẩy nhanh lộ trình di dời trong thời gian tới.

Ông Nguyễn Đức Hải, ở phường Ngọc Hà, Hà Nội, có cháu đang học cấp hai. Mỗi năm qua đi, nỗi lo chọn trường cấp ba cho cháu lại lớn thêm, bởi khu đất quy hoạch xây dựng trường THPT Ngọc Hà vẫn là nơi Nhà máy Bia Hà Nội đang hoạt động.

Dù đã có kế hoạch di dời nhiều năm nay, nhưng đến cuối năm 2025, Thành phố vẫn phải yêu cầu Tổng công ty CP Bia - Rượu - Nước giải khát Hà Nội sớm triển khai thực hiện:

"Thứ nhất là địa bàn dân số đông, thứ hai là thiếu trường. Bây giờ muốn học cấp ba là phải đi ra chỗ Phan Kế Bính hoặc trường Phan Đình Phùng, còn quanh đây không có. Nhà máy bia này về đêm rất nhiều xe ô tô vận tải lớn chở vật tư, thóc gạo, men đến nấu bia, rồi lại chở bia đi. Nếu di dời được càng sớm thì càng tốt, để trả lại cho người dân cuộc sống thoáng mát, yên tĩnh".

Để khắc phục tình trạng ô nhiễm không khí và quá tải hạ tầng, Hà Nội đã ra quyết định di dời các nhà máy gây ô nhiễm, nguy cơ ô nhiễm hoặc không phù hợp ra khỏi khu vực 12 quận nội thành (cũ) theo quy hoạch được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2011.

Nhiều “biểu tượng” công nghiệp như khu “Cao - Xà - Lá” trên đường Nguyễn Trãi đã hoàn thành di dời, thế nhưng, không ít “điểm nghẽn” vẫn còn hiện hữu. Cuối năm 2025, HĐND Thành phố tiếp tục thông qua danh mục 66 cơ sở phải di dời, trong đó có nhà máy Bia Hà Nội, Xe lửa Gia Lâm, Sứ Viglacera Thanh Trì,…

Nếu như các nhà máy đã có lộ trình di dời nhưng vẫn chậm, thì với những xí nghiệp, khu công nghiệp chưa nằm trong kế hoạch, người dân càng mong sớm có những giải pháp căn cơ. Nhiều năm sống cạnh mương thoát nước đen đặc ven khu công nghiệp Sài Đồng B (Long Biên), người dân mong muốn khu vực này sẽ được chuyển đổi trong tương lai, ưu tiên các công trình phục vụ cộng đồng:

"Gần khu công nghiệp, nhà máy thải nước ra, thỉnh thoảng cũng có mùi hôi. Mình không biết họ cam kết với bên môi trường như thế nào, chắc cũng phải có ngấm vào đất chứ làm sao tránh được. Còn việc di dời như thế nào là do chủ trương, chính sách của nhà nước".

"Chung cư là phương án cuối cùng thôi, cần thiết nhất là trường học cho thế hệ sau này, công viên cho đời sống thoáng mát hơn".

Theo KTS. Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, chủ trương di dời các cơ sở công nghiệp khỏi nội đô đã được Hà Nội đặt ra từ các đồ án quy hoạch năm 1998 và đến nay vẫn là định hướng đúng, phù hợp xu thế phát triển đô thị.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy hoạch và thực tế còn khá lớn, khi quỹ đất sau khi di dời nhiều nhà máy lại dành cho các công trình thương mại. Nếu không làm rõ mục tiêu sử dụng quỹ đất sau di dời, thì Thành phố có thể giảm ô nhiễm công nghiệp, nhưng lại đối mặt với áp lực giao thông, tiếng ồn và quá tải hạ tầng:

"Chúng ta phải định nghĩa rõ thế nào là môi trường ô nhiễm công nghiệp, và Hà Nội sẽ là công nghiệp gì. Tôi có đi thẩm định một số phương án của các khu công nghiệp, đến bây giờ, khu công nghiệp này là công nghiệp gì, tệp khách hàng là gì, công nghiệp của Hà Nội là gì, thì nhiều chủ đầu tư cũng như nhà quy hoạch không làm rõ được. Nếu chúng ta không làm rõ việc này thì việc di dời lại tiếp tục một lần nữa, khi cơ sở công nghiệp được giải tỏa ra phía ngoài thành phố nhưng một ngày “đẹp trời” lại biến thành một ô nhiễm mới".

Một vấn đề khác cũng được các chuyên gia chỉ ra là phải xác định rõ đâu là ngành công nghiệp cần tiếp tục phát triển, đâu là lĩnh vực phải chuyển đổi. Nếu không có tiêu chí rõ ràng thì nguy cơ “chuyển” ô nhiễm từ nơi này sang nơi khác hoàn toàn có thể xảy ra.

Theo TS. Hoàng Dương Tùng, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường, việc Hà Nội tiếp tục đưa nội dung này vào quy hoạch dài hạn cho thấy quyết tâm xây dựng một đô thị văn minh, hiện đại. Tuy nhiên, quyết tâm cần đi cùng những giải pháp đủ mạnh:

"Hà Nội cần nhanh chóng lên danh sách những nơi ô nhiễm bắt buộc phải chuyển đổi ra nơi mới. Đến nơi mới không thể là những ngành công nghiệp cũ, mà phải chuyển đổi mô hình phát triển thành xanh, sạch, theo mô hình mới, năng suất, chất lượng, hiệu quả. Khi chuyển địa điểm, chắc chắn sẽ có nhiều cơ sở phải thay đổi ngành nghề, hoặc đầu tư thêm trang thiết bị. Chúng ta một mặt rà soát, mặt khác phải có phương án, chính sách để đền bù, hỗ trợ cho các doanh nghiệp thỏa đáng".

Bài học từ nhiều quốc gia cho thấy, di dời công nghiệp khỏi nội đô luôn là quá trình dài hơi, đòi hỏi nguồn lực lớn và sự đồng hành giữa nhà nước với doanh nghiệp. Nhưng càng chậm trễ, chi phí về môi trường, hạ tầng và chất lượng sống của người dân bị ảnh hưởng sẽ càng lớn.

Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm đã mở ra một định hướng rõ ràng. Điều người dân kỳ vọng lúc này là những bước đi cụ thể để các nhà máy gây ô nhiễm sớm rời khỏi khu dân cư, trả lại không gian cho trường học, công viên, cây xanh và những giá trị công cộng.