Trong nhịp sống hiện đại, hình ảnh cả gia đình quây quần bên mâm cơm đang dần trở nên thưa vắng. Nếu trước đây, bữa cơm là khoảng thời gian để các thành viên trò chuyện, chia sẻ và gắn kết thì nay, ở không ít gia đình, sự im lặng lại bị lấp đầy bởi màn hình điện thoại, máy tính bảng hay máy tính xách tay.

Sự phát triển của công nghệ số và Internet đã làm thay đổi cách con người học tập, làm việc và giao tiếp, mang đến nhiều tiện ích trong cuộc sống. Tuy nhiên, nghịch lý là khi việc kết nối với thế giới trở nên dễ dàng hơn, khoảng cách cảm xúc giữa các thành viên trong gia đình lại có xu hướng gia tăng.

Theo các chuyên gia, công nghệ không phải là nguyên nhân duy nhất làm suy giảm sự gắn kết gia đình. Điều đáng lo ngại hơn là nhiều gia đình đang thiếu những khoảng thời gian chất lượng dành cho nhau, thiếu sự lắng nghe, sẻ chia và các nguyên tắc chung trong sinh hoạt. Khi những cuộc trò chuyện trực tiếp dần bị thay thế bằng các tương tác trên không gian mạng, mối liên kết giữa các thế hệ cũng đứng trước nguy cơ ngày càng lỏng lẻo.

Công nghệ chỉ là "chất xúc tác"

Chia sẻ về vấn đề này, bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý và Phát triển bền vững (MSD), cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, nhịp sống của các gia đình cũng thay đổi đáng kể. Công việc bận rộn hơn, thời gian dành cho nhau ít đi, trong khi các thiết bị công nghệ dần trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày.

Theo bà Linh, điều đáng nói là nhiều gia đình đã vô tình để công nghệ thay đổi cả phương thức giao tiếp truyền thống. Thay vì trò chuyện trực tiếp, nhiều người lựa chọn nhắn tin, gửi biểu tượng cảm xúc hay trao đổi qua các ứng dụng ngay cả khi đang ở cùng một ngôi nhà.

"Tôi từng nghe nhiều gia đình tâm sự rằng đến bữa cơm hay giờ sinh hoạt chung, cả bố mẹ và con cái đều cắm cúi vào điện thoại, iPad mà không nói với nhau câu nào. Có gia đình, cha mẹ và con cái chỉ cách nhau 2 căn phòng nhưng vẫn nhắn tin thay vì sang gặp mặt. Thậm chí ngồi cùng một phòng cũng chọn nhắn tin hơn là trò chuyện. Lâu dần, điều đó tạo ra khoảng cách và khiến các thành viên ngại chia sẻ với nhau", bà Linh cho biết.

Theo bà Linh, một thực tế khác cũng đang diễn ra khá phổ biến là nhiều phụ huynh sử dụng điện thoại hay máy tính bảng như một công cụ để "trông con", giúp trẻ ngoan hơn và không làm phiền người lớn. Trong khi đó, không ít trẻ em vì sợ bị cấm sử dụng thiết bị công nghệ lại lén lút dùng điện thoại hoặc che giấu các hoạt động của mình trên Internet.

Những biểu hiện tưởng chừng rất nhỏ ấy lại phản ánh sự thiếu kết nối trong gia đình. Khi cha mẹ và con cái ngày càng ít trò chuyện, ít chia sẻ trực tiếp, niềm tin cũng dần bị bào mòn. Về lâu dài, sự lệ thuộc quá mức vào công nghệ có thể khiến chức năng vốn có của gia đình bị suy giảm, ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý và cảm xúc của trẻ.

"Gia đình trước hết phải là nơi yêu thương, là nơi các thành viên tìm thấy sự an toàn và hạnh phúc. Dù xã hội thay đổi như thế nào thì những giá trị đó cũng không nên thay đổi. Để vượt qua sự lệ thuộc vào công nghệ, cha mẹ trước hết phải làm gương cho con trong việc sử dụng thiết bị số, đồng thời xây dựng văn hóa gia đình và những nguyên tắc chung về sử dụng internet", bà Linh nhấn mạnh.

Bà Linh cho rằng, mỗi gia đình nên xây dựng một "thỏa thuận an toàn mạng" giữa cha mẹ và con cái. Trong bản thỏa thuận đó, tất cả thành viên đều có quyền và trách nhiệm như nhau trong việc sử dụng internet lành mạnh, bảo vệ sức khỏe tinh thần cũng như giữ gìn các mối quan hệ trong gia đình.

Đặc biệt, điều không thể thiếu là dành thời gian chất lượng cho nhau mỗi ngày: "Dù bận rộn đến đâu, các gia đình cũng nên cố gắng duy trì bữa cơm chung. Bên cạnh đó, hãy dành ít nhất 30 phút đến 1 giờ mỗi ngày để cả nhà cùng trò chuyện, chia sẻ những việc đã diễn ra trong ngày. Đó chính là khoảng thời gian quý giá giúp tạo dựng sự thấu cảm, niềm tin và sự gắn kết giữa các thành viên".

Muốn kết nối với con, cha mẹ cũng phải thay đổi

Ở góc độ giáo dục, TS. Vũ Thu Hương -chuyên gia giáo dục cho rằng, khoảng cách giữa các thế hệ vốn luôn tồn tại trong mọi giai đoạn phát triển của xã hội. Tuy nhiên, điều khác biệt hiện nay là những ranh giới trong gia đình đang trở nên mờ nhạt hơn, trong khi các nguyên tắc ứng xử lại chưa được xây dựng một cách rõ ràng.

Theo bà, trong gia đình truyền thống, vai vế giữa các thành viên được phân định khá rõ. Mỗi người đều hiểu vị trí của mình và biết cách ứng xử phù hợp với ông bà, cha mẹ hay con cháu. Mặc dù vẫn tồn tại khoảng cách thế hệ nhưng nhờ những quy tắc đó mà việc giao tiếp giữa các thành viên diễn ra tự nhiên hơn.

"Ngày nay, nhiều cha mẹ muốn trở thành bạn với con, muốn xóa bỏ khoảng cách giữa các thế hệ. Nhưng khi những ranh giới cũ bị xóa đi mà chưa có những nguyên tắc mới thay thế thì chính cha mẹ lại lúng túng, không biết nên cư xử với con như thế nào, điều gì được phép và điều gì không. Đó là lý do khiến việc kết nối đôi khi còn khó khăn hơn trước", TS. Vũ Thu Hương phân tích.

Bên cạnh đó, internet và mạng xã hội cũng đang làm thay đổi rất nhanh cách suy nghĩ của giới trẻ. Chỉ với một chiếc điện thoại, các em có thể tiếp cận vô số nguồn thông tin, nhiều xu hướng sống và nhiều quan điểm khác nhau trên thế giới.

Điều này mang đến cơ hội mở rộng tri thức nhưng cũng khiến khoảng cách nhận thức giữa các thế hệ ngày càng lớn hơn. Không ít người trẻ cho rằng mình hiểu biết không kém người lớn vì có nhiều thông tin hơn, trong khi cha mẹ lại khó theo kịp những thay đổi quá nhanh của thời đại số.

Theo TS. Vũ Thu Hương, hệ lụy lớn nhất của tình trạng này không chỉ là sự xa cách giữa các thành viên mà còn là những vấn đề về sức khỏe tinh thần: "Tỷ lệ người mắc các vấn đề tâm lý, đặc biệt là trầm cảm, ngày càng gia tăng. Chúng ta thường đổ lỗi cho áp lực công việc hay cuộc sống hiện đại, nhưng thực tế còn một nguyên nhân rất quan trọng là con người đang thiếu đi một cộng đồng đủ gần gũi để chia sẻ. Gia đình lẽ ra phải là nơi đầu tiên giúp mỗi người trút bỏ áp lực, nhưng nếu ngay trong gia đình cũng không còn sự kết nối thì cảm giác cô đơn sẽ ngày càng lớn".

Theo chuyên gia, muốn xây dựng sự gắn kết, điều đầu tiên các gia đình cần làm là thiết lập những nguyên tắc chung mà tất cả thành viên đều phải thực hiện, không phân biệt cha mẹ hay con cái.

"Gia đình cũng giống như một xã hội thu nhỏ. Muốn vận hành tốt thì phải có quy định rõ ràng. Chẳng hạn, mỗi tuần nên có 1-2 buổi tối dành riêng cho cả nhà trò chuyện và trong thời gian đó tuyệt đối không sử dụng điện thoại. Nếu ai vi phạm thì đều phải chấp nhận hình thức nhắc nhở hoặc xử lý đã thống nhất từ trước", TS. Vũ Thu Hương chia sẻ.

Bà cũng cho rằng cha mẹ cần học cách tôn trọng con nhiều hơn, từ việc lắng nghe quan điểm, sở thích đến tôn trọng không gian riêng tư của trẻ. Ngược lại, con cái cũng cần có trách nhiệm chia sẻ với cha mẹ khi gặp những tình huống có nguy cơ mất an toàn hoặc những khó khăn trong cuộc sống.

Đặc biệt, mọi quy định chỉ thực sự có giá trị khi người lớn cũng nghiêm túc thực hiện: "Nếu cha mẹ vừa yêu cầu con không sử dụng điện thoại trong giờ trò chuyện nhưng bản thân mình lại liên tục xem điện thoại thì rất khó thuyết phục trẻ. Muốn con tuân thủ thì cha mẹ cũng phải làm gương và chấp nhận những quy định giống như con. Khi cảm nhận được sự công bằng, các con sẽ cởi mở và sẵn sàng chia sẻ nhiều hơn".

Trong thời đại số, công nghệ sẽ tiếp tục phát triển và ngày càng hiện diện sâu hơn trong đời sống. Tuy nhiên, không có thiết bị nào có thể thay thế những cuộc trò chuyện trực tiếp, những bữa cơm sum vầy hay sự quan tâm chân thành giữa những người thân. Sợi dây gắn kết gia đình chỉ thực sự bền chặt khi mỗi thành viên biết dành thời gian cho nhau, lắng nghe bằng sự thấu hiểu, tôn trọng lẫn nhau và cùng vun đắp những giá trị chung để mái ấm luôn là chốn bình yên sau mỗi ngày trở về.