Trong khi các biện pháp đấu tranh, xử lý tiếp tục được tăng cường, sự cảnh giác và kỹ năng kiểm chứng thông tin của mỗi người vẫn là hàng rào bảo vệ trực tiếp nhất.

Từ những cuộc gọi tự xưng là công an, kiểm sát viên, nhân viên ngân hàng đến thông báo trúng thưởng, nhận quà hoặc cảnh báo tài khoản sắp bị khóa, các kịch bản lừa đảo thường có một điểm chunglàtạo sức ép để người nhận không kịp kiểm chứng. Khi thì đối tượng đe dọa nạn nhân có liên quan đến một vụ án; khi lại đưa ra khoản lợi nhuận hoặc món quà hấp dẫn. Sau đó, chúng yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, mã xác thực, cài ứng dụng lạ hoặc chuyển tiền vào tài khoản được chỉ định.

Tại phường Kỳ Lừa, tỉnh Lạng Sơn, những cảnh báo về thủ đoạn mới được chuyển đến người dân qua tổ dân phố và các buổi tuyên truyền tại cơ sở. Bà Đỗ Thị Hòa cho biết các thành viên trong gia đình thường xuyên nhắc nhau không làm theo yêu cầu từ những số điện thoại không rõ danh tính:“Thời gian qua tôi thấy trên không gian mạng có quá nhiều vụ lừa đảo. Nhờ được chính quyền và cán bộ khu phố tuyên truyền, vận động, gia đình tôi và bà con khối phố đã tự bảo nhau cách phòng tránh. Nguyên tắc của chúng tôi rất rõ ràng: Tất cả những cuộc điện thoại mang tính chất lừa đảo, đe dọa, gia đình tôi đặc biệt không nghe, không chấp hành và tuyệt đối không thực hiện theo.”

Không chỉ thay đổi nội dung dẫn dụ, các đối tượng còn tận dụng dữ liệu cá nhân bị lộ lọt để làm cho cuộc gọi hoặc tin nhắn trở nên đáng tin hơn. Tên tuổi, nơi làm việc, quan hệ gia đình hay lịch sử giao dịch có thể trở thành chất liệu để dựng kịch bản. Công nghệ trí tuệ nhân tạo cũng bị lợi dụng để giả giọng nói, hình ảnh hoặc cuộc gọi video của người quen, từ đó yêu cầu vay tiền, chuyển tiền trong tình huống được tạo ra như thể rất khẩn cấp.Bên cạnh đó là những lời mời tuyển cộng tác viên trực tuyến, việc nhẹ lương cao, đầu tư tiền ảo, mua hàng giá rẻ hoặc nhận hoa hồng theo nhiệm vụ. Ban đầu, nạn nhân có thể được trả một khoản tiền nhỏ để tạo lòng tin. Khi số tiền tham gia tăng lên, đối tượng đưa ra nhiều lý do để yêu cầu nộp thêm rồi cắt liên lạc.

Đại úy Đặng Đức Kiên, Phó Bí thư Chi đoàn Phòng An ninh mạng, Công an tỉnh Lạng Sơn cho biết nhiều đối tượng bị phát hiện, xử lý còn khá trẻ; hành vi không chỉ là trực tiếp lừa đảo mà còn liên quan đến việc mua bán tài khoản ngân hàng và dữ liệu cá nhân: “Trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn hiện nay, chúng tôi phối hợp cùng với các đơn vị nghiệp vụ khác, công an các xã, phường truy bắt, khởi tố rất nhiều đối tượng trẻ tuổi. Có những trường hợp thuộc lứa tuổi từ 16-17 tuổi cho đến khoảng 30-35 tuổi. Hành vi phổ biến nhất của các đối tượng đó là lợi dụng công nghệ cao để thực hiện các hành vi chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng hoặc mua bán trái phép tài khoản ngân hàng, dữ liệu cá nhân”.

Thực tế này cho thấy một vụ lừa đảo có thể được hình thành từ nhiều mắt xíchnhưdữ liệu cá nhân bị thu thập, tài khoản ngân hàng được mua bán, kịch bản được chuẩn bị và người thực hiện tiếp cận nạn nhân. Vì vậy, bảo vệ thông tin cá nhân không phải là việc tách rời với phòng chống lừa đảo. Việc công khai quá nhiều thông tin về bản thân, tùy tiện gửi ảnh giấy tờ, cho mượn tài khoản hoặc cung cấp mã xác thực đều có thể tạo ra rủi ro cho chính người dùng và những người xung quanh.Cùng với công tác phát hiện, điều tra và xử lý, tuyên truyền tại khu dân cư đang giúp người dân nhận diện sớm hơn những dấu hiệu bất thường. Nội dung cảnh báo được trao đổi trực tiếp trong các cuộc họp, nhóm liên lạc của tổ dân phố và qua cán bộ cơ sở. Cách làm này đặc biệt hữu ích với người cao tuổi hoặc những người chưa thường xuyên tiếp cận thông tin về thủ đoạn lừa đảo mới.

Ông Hà Văn Thể, Bí thư Chi bộ, Trưởng khối 1, phường Kỳ Lừa cho biết người dân đã hình thành thói quen hỏi lại cán bộ cơ sở khi nhận được những cuộc gọi tự xưng là người của cơ quan nhà nước:“Qua các đợt tuyên truyền sâu rộng, ý thức cảnh giác của người dân đã nâng lên rõ rệt. Giờ đây, cứ có số điện thoại lạ tự xưng là cán bộ cơ quan nhà nước gọi đến, bà con không hoảng sợ mà lập tức gọi ngay cho khối trưởng để xác minh xem đó có phải thông tin chính thống hay không”.

Việc xác minh không đòi hỏi thao tác phức tạp. Người nhận chỉ cần dừng cuộc gọi, không làm theo chỉ dẫn và chủ động liên hệ với cơ quan, người thân qua số điện thoại đã biết hoặc kênh thông tin chính thức. Khoảng dừng ngắn trước khi chuyển tiền, cài ứng dụng hay cung cấp dữ liệu có thể giúp người dùng thoát khỏi sức ép tâm lý mà đối tượng cố tình tạo ra.

Ông Nguyễn Văn Hùng, người dân phường Kỳ Lừa chia sẻ: “Nếu có những vấn đề liên quan đến không gian mạng hoặc có nội dung ảnh hưởng đến cá nhân, chúng tôi có thể nghe nhưng không trả lời ngay, phải hỏi lại để biết rõ. Đặc biệt là không bao giờ thực hiện theo chỉ dẫn của những luồng thông tin trên không gian mạng”.

Thủ đoạn lừa đảo có thể thay đổi, nhưng người dùng vẫn có thể tự bảo vệ bằng những nguyên tắc cơ bảnnhưkhông cung cấp mật khẩu, mã OTP và thông tin tài khoản; không cài ứng dụng từ đường link lạ; không chuyển tiền chỉ dựa trên cuộc gọi hoặc tin nhắn; kiểm tra lại danh tính qua một kênh liên lạc khác. Khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn, cần lưu lại thông tin và báo ngay cho cơ quan công an hoặc ngân hàng để được hỗ trợ.Không gian mạng sẽ khó có thể an toàn nếu người dùng giữ thói quen tin nhanh, làm ngay trước những yêu cầu bất thường. Ngược lại, mỗi lần dừng lại để kiểm chứng là một lần chiếc bẫy bị vô hiệu hóa. Khi sự cảnh giác trở thành thói quen trong từng gia đình và khu dân cư, người dân không chỉ bảo vệ được tài sản, dữ liệu của mình mà còn góp phần ngăn những kịch bản lừa đảo tiếp tục lan rộng.