Điểm thi và thanh tra: Cần cơ chế giám sát độc lập hơn

Sau khi cơ quan điều tra khởi tố vụ án liên quan đến công tác tổ chức Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Tuyên Quang và Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu rà soát trên phạm vi cả nước đối với các thông tin phản ánh dấu hiệu bất thường trong kỳ thi, yêu cầu hoàn thiện cơ chế tổ chức, giám sát kỳ thi được đặt ra cấp thiết.

Theo các chuyên gia, quy chế thi hiện nay đã có nhiều quy định chặt chẽ, nhưng để bảo đảm công bằng, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế giám sát, thanh tra, phân định trách nhiệm trong quá trình tổ chức kỳ thi. Bởi trong bất kỳ hệ thống nào, con người vẫn là yếu tố quyết định việc các quy định có được thực hiện nghiêm túc hay không.

Một trong những vấn đề được dư luận quan tâm sau kỳ thi là cách tổ chức điểm thi tại các địa phương. Hiện nay, nhiều nơi bố trí thí sinh dự thi ngay tại trường mình đang học, lực lượng coi thi, giám sát chủ yếu được điều động trong phạm vi địa phương. Cách làm này có ưu điểm giúp thí sinh thuận lợi đi lại, giảm chi phí tổ chức, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải tăng cường tính độc lập trong giám sát để hạn chế nguy cơ nể nang, thiếu khách quan.

Theo nhiều ý kiến, sau kỳ thi năm 2026, Bộ GD&ĐT cần đánh giá toàn diện mô hình tổ chức điểm thi, cơ chế điều động cán bộ coi thi, lực lượng kiểm tra, giám sát để có giải pháp phù hợp hơn trong những năm tới.

Trao đổi với phóng viên, TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GD&ĐT), cho rằng quy chế Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay đã được xây dựng tương đối đầy đủ. Các khâu từ in sao, vận chuyển, bảo quản đề thi đến coi thi, chấm thi đều có quy trình cụ thể, cùng nhiều biện pháp kỹ thuật như camera giám sát, máy dò kim loại, quy định cách ly.

Tuy nhiên, theo ông, nếu xảy ra tiêu cực thì vấn đề không chỉ nằm ở việc thiếu quy định mà cần nhìn vào khâu tổ chức thực hiện. “Nhìn lại các vụ việc từng xảy ra trước đây, kể cả năm 2018, có thể thấy nếu có tiêu cực thì thường không chỉ do một cá nhân tự ý thực hiện. Muốn phòng ngừa hiệu quả phải nhìn vào cơ chế tổ chức và trách nhiệm của những người được giao nhiệm vụ, chứ không chỉ bổ sung thêm các biện pháp kỹ thuật”, TS Lê Viết Khuyến nói.

Về việc một số địa phương tổ chức điểm thi riêng tại từng trường, trong khi nơi khác tổ chức điểm thi liên trường, TS Khuyến cho rằng đây chỉ là một trong nhiều yếu tố cần xem xét. “Nếu những người tham gia tổ chức kỳ thi thực hiện đúng trách nhiệm thì ngay cả khi không trộn thí sinh, kỳ thi vẫn có thể bảo đảm công bằng. Ngược lại, nếu khâu tổ chức không nghiêm túc thì chỉ thay đổi cách bố trí phòng thi cũng không giải quyết được tận gốc vấn đề”, ông phân tích.

Ở góc độ giáo viên trực tiếp giảng dạy và nhiều năm theo dõi các kỳ thi quốc gia, thầy Vũ Thanh Hòa, giáo viên Trường THPT Thăng Long (Hà Nội), cho rằng sau những dấu hiệu bất thường vừa qua, điều cần được quan tâm là cơ chế giám sát trong quá trình coi thi.

Theo thầy Hòa, trước đây lực lượng thanh tra từ các trường đại học tham gia khá sâu vào kỳ thi. Sự tham gia của lực lượng này tạo thêm một lớp giám sát độc lập, vừa giúp phát hiện sai phạm, vừa tạo sự răn đe đối với những người làm nhiệm vụ. “Tôi cho rằng cần nghiên cứu tăng cường trở lại sự tham gia của lực lượng giám sát độc lập. Khi có thêm một lực lượng thường xuyên kiểm tra, nhắc nhở thì những người thực hiện nhiệm vụ cũng sẽ cẩn trọng hơn rất nhiều”, thầy Hòa chia sẻ.

Việc tăng cường giám sát độc lập không phải là phủ nhận vai trò của địa phương trong tổ chức kỳ thi, mà nhằm tạo thêm cơ chế kiểm soát khách quan. “Thanh tra không chỉ để phát hiện sai phạm mà còn để phòng ngừa. Khi luôn có lực lượng giám sát độc lập hiện diện, những người thực hiện nhiệm vụ sẽ nâng cao ý thức trách nhiệm hơn”, thầy Hòa nói.

Quy trách nhiệm người đứng đầu, mở rộng giám sát xã hội

Ở góc độ giáo viên, thầy Vũ Thanh Hòa cũng cho rằng không nênkỳ vọng việc thay đổi hình thức thi, ứng dụng thêm công nghệ có thể tự động loại bỏ gian lận. “Nhiều người cho rằng thi trên máy tính sẽ hạn chế tiêu cực. Nhưng máy móc chỉ là công cụ. Nếu con người cố tình làm sai thì vẫn có thể tìm cách can thiệp. Cuối cùng, yếu tố quyết định vẫn là con người”, thầy Hòa nói.

Theo thầy, công nghệ là cần thiết để hỗ trợ quản lý, nhưng không thể thay thế trách nhiệm của đội ngũ tổ chức kỳ thi. “Công nghệ có thể hiện đại hơn, quy chế có thể tiếp tục được bổ sung, nhưng nếu người thực hiện không nghiêm túc thì vẫn có thể xảy ra vấn đề. Ngược lại, khi những người tham gia kỳ thi làm đúng trách nhiệm, có sự giám sát độc lập và minh bạch thì kỳ thi mới bảo đảm được sự công bằng”, thầy Hòa chia sẻ.

Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, một trong những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện là cơ chế kiểm soát trách nhiệm của những người được giao quyền tổ chức kỳ thi.

TS Lê Viết Khuyến cho rằng khi đã giao quyền tổ chức kỳ thi cho địa phương, cần gắn trách nhiệm cụ thể với người đứng đầu. Nếu chỉ xử lý những người trực tiếp vi phạm mà không làm rõ trách nhiệm quản lý, chỉ đạo thì sẽ khó tạo ra sự thay đổi căn bản. “Phải thực hiện đúng tinh thần đề cao trách nhiệm người đứng đầu. Khi người đứng đầu biết mình phải chịu trách nhiệm đến cùng thì việc chỉ đạo, kiểm tra, giám sát cấp dưới sẽ chặt chẽ hơn. Đó mới là cách phòng ngừa từ gốc”, ông nhấn mạnh.

Bên cạnh trách nhiệm quản lý, TS Khuyến cho rằng cần mở rộng hơn nữa cơ chế giám sát xã hội đối với những khâu không thuộc phạm vi bí mật của kỳ thi. Theo ông, ngành giáo dục đã đầu tư nhiều cho các giải pháp kỹ thuật như camera, thiết bị giám sát, nhưng nếu chỉ dựa vào giám sát nội bộ thì vẫn có thể tồn tại khoảng trống. “Cần tăng tính công khai, minh bạch ở những khâu không thuộc diện bí mật để báo chí, người dân và xã hội có thể tham gia giám sát. Càng công khai thì càng hạn chế được tiêu cực”, TS Khuyến nói.

Công khai không có nghĩa là làm lộ đề thi hay ảnh hưởng đến an toàn kỳ thi, mà là tạo thêm cơ chế để những người tham gia tổ chức phải thực hiện nhiệm vụ một cách minh bạch, đúng quy định.

Đối với các giải pháp như trộn thí sinh giữa các trường, tăng cường điều động cán bộ từ địa phương khác hay mở rộng giám sát chéo, không ít chuyên gia cho rằng đây là những phương án có thể nghiên cứu, nhưng không phải yếu tố quyết định. Bởi nếu không kiểm soát được trách nhiệm của người tổ chức, không tạo được cơ chế giám sát đủ độc lập thì dù bổ sung thêm nhiều quy định kỹ thuật, nguy cơ tiêu cực vẫn có thể phát sinh.

Từ góc nhìn của các chuyên gia, việc hoàn thiện Kỳ thi tốt nghiệp THPT không chỉ nằm ở việc bổ sung thêm quy định, mà quan trọng hơn là xây dựng một cơ chế để những người được giao nhiệm vụ không thể buông lỏng trách nhiệm và không dám vi phạm. Bởi sau cùng, sự công bằng của kỳ thi không chỉ được bảo đảm bởi camera, thiết bị hay quy trình kỹ thuật, mà trước hết đến từ sự minh bạch trong tổ chức và trách nhiệm của con người.