Dữ liệu chưa liền mạch, rủi ro tăng

Trong logistics, mô hình giao dịch lai là giai đoạn doanh nghiệp vận hành đồng thời phương thức truyền thống với các công cụ số. Một số khâu đã được số hóa nhưng vẫn còn thao tác thủ công, chứng từ giấy hoặc các hệ thống chưa kết nối hoàn toàn.

Theo ông Nguyễn Duy Hưng, Giám đốc Công ty TNHH Hưng Thịnh Phát, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Logistics Đồng Nai, giao dịch lai là mô hình chuyển tiếp phù hợp với doanh nghiệp nhỏ và vừa khi nguồn lực đầu tư công nghệ, nhân lực còn hạn chế.

Tuy nhiên, mô hình này cũng tạo ra khoảng trống trong quản trị dữ liệu. Khi thông tin về hàng hóa, giao nhận, kho bãi, chứng từ và giao dịch được xử lý trên nhiều phương thức, nguy cơ sai lệch, chậm cập nhật hoặc thiếu đồng bộ có thể gia tăng.

Trong một ngành đòi hỏi tốc độ, độ chính xác và khả năng kết nối cao như logistics, những điểm đứt gãy này không chỉ làm tăng chi phí mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh.

Đặc biệt, nếu mô hình lai được áp dụng kéo dài, doanh nghiệp nhỏ và vừa có nguy cơ ngày càng khó kết nối với những chuỗi cung ứng đã được số hóa sâu bởi các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp FDI.

Vì vậy, theo ông Hưng, vấn đề đặt ra hiện nay không phải là có nên sử dụng mô hình lai hay không, mà là làm thế nào để rút ngắn giai đoạn này và chuyển sang hệ thống liên thông, đồng bộ hơn.

Doanh nghiệp cần nhìn nhận mô hình lai như một bước đệm, không phải trạng thái vận hành lâu dài. Khi dữ liệu chưa được lưu trữ toàn diện, các hệ thống chưa liên thông, doanh nghiệp sẽ khó kiểm soát toàn bộ dòng thông tin và dễ bị tụt lại trong quá trình số hóa chuỗi cung ứng.

“Nếu những hệ thống dữ liệu của doanh nghiệp không được lưu trữ một cách toàn diện, kết nối của doanh nghiệp không được liên thông toàn bộ thì trong cuộc chơi về chuyển đổi số, chúng ta sẽ bị tụt hậu. Mà doanh nghiệp phải nhận thức được, mô hình lai sẽ không kéo dài và chính doanh nghiệp phải nhận thức để tránh rủi ro thì phải chuyển sang kết nối liên thông, chuyển đổi toàn diện” - ông Nguyễn Duy Hưng cho biết.

Ông Đặng Việt Anh, Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH ANHISA, Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên VMC, chỉ ra một mắt xích có thể làm phát sinh rủi ro lớn hơn trong khoảng trống kiểm soát đó là chứng từ xác lập quyền đối với hàng hóa.

Trong nhiều giao dịch logistics, vận đơn vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc xác nhận quyền nhận hàng và thực hiện thanh toán. Khi các khâu khác đã điện tử hóa nhưng vận đơn vẫn dựa vào bản giấy, quy trình có thể bị kéo chậm, đồng thời xuất hiện nguy cơ giả mạo, thất lạc hoặc khó xác thực chứng từ.

Ông Đặng Việt Anh dẫn chứng, đã có trường hợp hơn 90 container của một doanh nghiệp Việt Nam xuất sang Trung Quốc bị làm giả vận đơn để nhận hàng, cho thấy rủi ro này không chỉ nằm trên lý thuyết. Khi chứng từ bị làm giả đủ tinh vi và khâu xác thực không chặt chẽ, hàng hóa có giá trị lớn vẫn có thể được giao cho người không có quyền nhận. Sau đó, tranh chấp trách nhiệm có thể phát sinh giữa chủ hàng, hãng tàu, doanh nghiệp logistics, ngân hàng và các bên liên quan.

Luật sư Đặng Việt Anh nhận định, vận đơn giấy có thể trở thành điểm yếu của chuỗi logistics, đòi hỏi số hóa đồng bộ, bảo đảm xác thực, chuyển quyền sở hữu, thanh toán và công nhận giữa các bên.

“Trong bối cảnh Việt Nam, để chuyển sang một bộ chứng từ điện tử hoàn toàn thì vẫn còn những điểm nghẽn. Hiện nay, hầu hết các ngân hàng Việt Nam vẫn chưa chấp nhận đầy đủ chứng từ số, vì nó liên quan đến việc chuyển đổi, chuyển sở hữu. Đây là một trong những nút thắt, bởi ngân hàng phải làm sao hỗ trợ doanh nghiệp nhanh, chính xác, hiệu quả, an toàn nhưng cũng không tạo ra rủi ro cho chính ngân hàng” - luật sư Đặng Việt Anh chia sẻ.

Số hóa từng bước, nhưng phải hướng đến liên thông

Theo ông Ngô Khắc Lễ, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam - Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam VIAC, điểm quan trọng là ngay từ bước đầu, doanh nghiệp phải tính đến khả năng kết nối về sau. Nếu mỗi khâu sử dụng một phần mềm riêng nhưng không thể trao đổi dữ liệu, doanh nghiệp chỉ chuyển từ “thủ công” sang một dạng “lai” mới và tiếp tục phát sinh điểm nghẽn.

Ở phía quản lý nhà nước, việc nâng chất lượng các nền tảng dùng chung, hạn chế tình trạng xử lý chậm, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý cho chứng từ điện tử cũng có ý nghĩa quan trọng. Khi hải quan, thuế, ngân hàng và doanh nghiệp có thể kết nối thông suốt, chi phí giao dịch sẽ giảm và nhu cầu sử dụng chứng từ giấy cũng từng bước thu hẹp.

Với doanh nghiệp logistics, lựa chọn an toàn nhất là số hóa từng bước nhưng không số hóa manh mún. Mỗi khoản đầu tư cần hướng tới mục tiêu cuối cùng là dữ liệu được kết nối, giao dịch được xác thực và quy trình vận hành được kiểm soát xuyên suốt.

“Đối với doanh nghiệp nhỏ thì chúng ta chuyển đổi số từ những việc nhỏ nhất. Cái gì phù hợp với mình thì mình làm, không nhất thiết phải chờ. Nếu tìm tòi sớm, làm sớm thì chúng ta có một ưu thế riêng. Tôi nghĩ mô hình lai sẽ không áp dụng lâu dài, bản giấy sẽ càng ngày càng ít và sẽ không còn phù hợp với một môi trường liên thông không chỉ trong khu vực mà trên toàn thế giới...”, ông Ngô Khắc Lễ nói.

Mô hình lai giúp doanh nghiệp logistics có thêm thời gian thích nghi, nhưng càng kéo dài, rủi ro dữ liệu, chứng từ và giao dịch càng lớn. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, chuyển đổi từng bước là cần thiết, song phải xác định rõ đích đến là hệ thống số hóa liên thông, được các bên cùng công nhận để giao dịch an toàn.

Theo bà Hà Thị Ngọc Oanh, Trưởng Ban Kiểm tra Hiệp hội Phát triển nhân lực Logistics Việt Nam (VALOMA): Với doanh nghiệp logistics nhỏ và vừa, chuyển đổi số toàn diện không dễ khi hạn chế cả về tài chính lẫn nhân lực công nghệ. Nếu doanh nghiệp nào thiếu gì lại mua một phần mềm riêng, dữ liệu sẽ tiếp tục phân mảnh, các hệ thống khó kết nối và mô hình lai kéo dài.

Do đó, các đơn vị phát triển phần mềm cần chuyển từ cung cấp giải pháp rời rạc sang xây dựng nền tảng có khả năng tích hợp, dùng chung và mở rộng theo nhu cầu. Như vậy Hiệp hội logistics cần làm đầu mối tập hợp nhu cầu doanh nghiệp, kết nối với đơn vị công nghệ; Nhà nước định hướng, chuẩn hóa nền tảng và tạo hành lang pháp lý. Bốn bên cùng phối hợp sẽ giúp doanh nghiệp nhỏ giảm chi phí, tăng khả năng liên thông và rút ngắn quá trình chuyển đổi số.