Siết kỷ cương đấu thầu, không đánh đổi chất lượng lấy tiến độ

Trong bối cảnh nhiều dự án hạ tầng giao thông trọng điểm bước vào giai đoạn thi công cao điểm, việc làm trong sạch môi trường đầu tư, nâng cao tính minh bạch trong lựa chọn nhà thầu trở thành yêu cầu cấp thiết để bảo đảm hiệu quả từng đồng vốn ngân sách.

Ngày 3/4/2026, Thủ tướng Chính phủ ký ban hành Chỉ thị số 12/CT-TTg về tăng cường công tác đấu thầu. Chỉ thị yêu cầu nghiêm cấm việc chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt không đúng quy định; nghiêm cấm lợi dụng cơ chế để trao thầu cho các nhà thầu “thân hữu”, “quen thuộc” nhưng không bảo đảm năng lực.

Đồng thời, văn bản cũng yêu cầu tuân thủ nghiêm quy định pháp luật về đấu thầu; xác định giá gói thầu bảo đảm tính đúng, tính đủ chi phí; tăng cường giám sát việc thực hiện hợp đồng và gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả công tác đấu thầu.

Tinh thần xử lý vi phạm được nêu rõ là “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Đây được xem là thước đo để rà soát toàn bộ quy trình lựa chọn nhà thầu, từ thiết kế gói thầu, đánh giá hồ sơ đến tổ chức thi công trên công trường.

Năm 2026, đầu tư công tiếp tục giữ vai trò động lực tăng trưởng với quy mô vốn hơn 1 triệu tỷ đồng. Tuy nhiên, đến giữa tháng 4/2026, tỷ lệ giải ngân cả nước mới đạt khoảng 12,6% kế hoạch, trong đó tiến độ chậm chủ yếu nằm ở cấp địa phương.

Áp lực giải ngân vì thế ngày càng lớn, song như tinh thần Chỉ thị 12 đã xác lập, không thể vì sức ép tiến độ mà nới lỏng tiêu chí lựa chọn nhà thầu.

“Hồ sơ đẹp, năng lực yếu”, bài học từ Long Thành và cao tốc Bắc - Nam

Thực tế cho thấy, trước yêu cầu “không để vốn chờ dự án”, nhiều địa phương dễ rơi vào áp lực chạy theo tiến độ, ưu tiên hoàn tất thủ tục nhanh hơn là thẩm định kỹ năng lực thực chất của nhà thầu.

Khi đó, những nhà thầu “vỏ một đường, ruột một nẻo” - hồ sơ đẹp nhưng năng lực triển khai không tương xứng rất dễ lọt qua vòng lựa chọn nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ.

Chỉ thị 12 yêu cầu việc xác định giá gói thầu phải bảo đảm tính đúng, tính đủ chi phí, đồng thời rà soát kỹ tính phù hợp, tránh đấu thầu hình thức. Nếu không kiểm soát tốt từ đầu vào, hệ quả là vốn vẫn được giải ngân nhưng công trình chậm tiến độ, phát sinh chi phí và làm giảm hiệu quả đầu tư công.

Những cảnh báo trong Chỉ thị 12 đã được kiểm chứng qua thực tiễn nhiều dự án lớn. Tại Dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành - công trình hạ tầng trọng điểm quốc gia với tổng mức đầu tư giai đoạn 1 khoảng 16 tỷ USD - đã xảy ra nhiều sai phạm trong đấu thầu.

Cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án liên quan đến các hành vi “Vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng”, “Đưa hối lộ”, “Nhận hối lộ” xảy ra tại Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) và các đơn vị liên quan; đồng thời khởi tố nhiều cá nhân, lãnh đạo có trách nhiệm để điều tra theo quy định pháp luật.

Không chỉ kéo theo hệ lụy pháp lý, sai phạm đấu thầu còn ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ triển khai khi công trường rơi vào tình trạng thiếu hụt nhân lực, vướng thanh toán, chi phí gia tăng trong bối cảnh giá vật liệu biến động mạnh.

Trong số các dự án thành phần cao tốc Bắc - Nam phía Đông chưa hoàn thành, hai dự án Quy Nhơn - Chí Thạnh và Chí Thạnh - Vân Phong là ví dụ điển hình.

Một trong những nguyên nhân chậm tiến độ là liên danh nhà thầu có quá nhiều thành viên và nhà thầu phụ tham gia nhưng năng lực tổ chức thi công chưa tương xứng. Việc thiếu đơn vị đầu mối đủ năng lực dẫn dắt, cùng cơ chế kiểm soát trách nhiệm chưa rõ ràng khiến quản lý, phối hợp gặp nhiều khó khăn.

Khi phát sinh vướng mắc, quá trình xử lý thiếu thống nhất; thi công bị phân tán, thiếu đồng bộ giữa các đoạn tuyến. Chủ đầu tư phải liên tục đôn đốc, điều chuyển khối lượng, thậm chí xem xét chế tài mạnh nhưng đến nay cả hai dự án vẫn chưa thể hoàn thành theo kế hoạch.

Cảnh báo tình trạng chia nhỏ gói thầu;“trách nhiệm kép” của địa phương

Một vấn đề khác được đánh giá đáng lo ngại là tình trạng chia tách gói thầu thiếu cơ sở khoa học, không phù hợp tính chất kỹ thuật của dự án.

Về nguyên tắc, việc phân chia gói thầu phải căn cứ vào quy mô, tính đồng bộ, tính liên kết kỹ thuật và yêu cầu tổ chức thi công nhằm bảo đảm hiệu quả đầu tư. Tuy nhiên trên thực tế, không ít trường hợp việc chia nhỏ gói thầu lại vô hình trung tạo dư địa cho cơ chế xin - cho, lợi ích cục bộ và tình trạng “chia phần” trong đấu thầu.

Hệ quả là công tác quản lý trở nên manh mún, phá vỡ tính đồng bộ trong thi công, khó bảo đảm chất lượng thống nhất giữa các hạng mục; đồng thời làm tăng đầu mối hợp đồng, giảm hiệu quả điều hành của chủ đầu tư.

Trong thời gian tới, nhiều địa phương như Gia Lai, Nghệ An, Hà Giang được giao làm chủ đầu tư các dự án lớn như Vinh - Thanh Thủy, Quy Nhơn - Pleiku, Tuyên Quang - Hà Giang. Đây đều là những công trình có yêu cầu kỹ thuật cao, địa hình phức tạp và tiến độ gấp.

Tại dự án cao tốc Vinh - Thanh Thủy, Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An Võ Trọng Hải yêu cầu “cả hệ thống chính trị phải vào cuộc” để bảo đảm mục tiêu khởi công vào dịp 19/5/2026; các sở, ngành, địa phương tập trung tháo gỡ dứt điểm các vướng mắc về thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng, vật liệu xây dựng và các điều kiện cần thiết để triển khai dự án đúng tiến độ.

Tương tụ, đối với dự án Quy Nhơn - Pleiku, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Phạm Anh Tuấn yêu cầu lấy chất lượng công trình làm tiêu chí hàng đầu, không để xảy ra tham nhũng, tiêu cực, lãng phí; tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các vi phạm trong quá trình triển khai.

Theo các chuyên gia, khi dự án được phân cấp cho địa phương quản lý, cần có sự chuyển tiếp phù hợp và kế thừa các mô hình quản lý hiệu quả đã được kiểm chứng trong thực tiễn.

Từ bài học thực tế, yêu cầu đặt ra là phải kiểm soát chặt ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư, thẩm định dự toán, thiết kế và đặc biệt là lựa chọn nhà thầu.

Đối với các dự án quy mô lớn, cần lựa chọn nhà thầu có năng lực mạnh, tổ chức thi công tập trung và triển khai các gói thầu quy mô từ 5.000 - 10.000 tỷ đồng, tương tự mô hình mà Bộ Xây dựng đã triển khai hiệu quả thời gian qua.

Ngoài việc đánh giá hồ sơ năng lực, cần kiểm tra thực tế tại hiện trường các dự án đã và đang thi công để xác định khả năng huy động thiết bị, nhân sự, tài chính của nhà thầu; tránh tình trạng “mượn năng lực”, giao lại cho nhà thầu phụ yếu kém.

Sau khi trúng thầu, cần tăng cường giám sát thực hiện hợp đồng, yêu cầu nhà thầu huy động đầy đủ nguồn lực theo cam kết. Trường hợp vi phạm tiến độ hoặc cung cấp thông tin sai lệch phải xử lý nghiêm, đúng tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”.

Trong bối cảnh áp lực giải ngân ngày càng lớn, lựa chọn nhà thầu không còn là thủ tục hành chính đơn thuần mà là yếu tố quyết định hiệu quả đầu tư. Thực hiện nghiêm Chỉ thị 12/CT-TTg chính là điều kiện then chốt để bảo đảm mỗi đồng vốn đầu tư công được sử dụng đúng mục tiêu, đúng hiệu quả và thực sự trở thành động lực phát triển hạ tầng quốc gia.