Hệ thống phòng thủ tên lửa chiến lược A-235 của Nga kể từ năm 2019 được xem là tầng phòng thủ cao nhất trong mạng lưới phòng không mặt đất của nước này. Hệ thống được thiết kế nhằm bảo vệ thủ đô Moscow cùng các trung tâm chỉ huy chiến lược quan trọng trước các mối đe dọa như tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM), vũ khí siêu thanh, vệ tinh và các phương tiện hoạt động trong không gian.

A-235 được đánh giá là một trong những hệ thống phòng thủ tên lửa có tầm đánh chặn xa nhất thế giới hiện nay, với các tên lửa đánh chặn có khả năng tiêu diệt mục tiêu ở khoảng cách hàng trăm km và ở độ cao vươn tới không gian. Một số đánh giá cho rằng hệ thống này có phạm vi tác chiến hiệu quả vượt quá 1.000 km đối với một số quỹ đạo bay của tên lửa đạn đạo, dù Nga chưa từng công bố chính thức các thông số đầy đủ do đây là chương trình tối mật.

Để so sánh, S-500 - hệ thống ở tầng phòng thủ thấp hơn trong mạng lưới của Nga - có tầm đánh chặn khoảng 600 km, trong khi hệ thống THAAD của Mỹ, từng được thử nghiệm thực chiến tại Trung Đông, có khả năng đánh chặn mục tiêu ở khoảng cách lên tới khoảng 200 km.

Tầng phòng thủ chiến lược bảo vệ trung tâm chỉ huy Nga

A-235 bắt đầu được đưa vào trực chiến sau các cuộc thử nghiệm thành công với bệ phóng cơ động vào năm 2018. Sau đó, xuất hiện nhiều thông tin cho thấy hệ thống này bắt đầu thay thế một số thành phần của mạng lưới phòng thủ tên lửa A-135 được triển khai quanh Moscow.

Hệ thống A-235 kết hợp các radar mảng pha công suất lớn, tên lửa đánh chặn tốc độ cao và hệ thống chỉ huy - điều khiển tự động có khả năng xử lý đồng thời nhiều mục tiêu đang bay tới.

Khác với các hệ thống tên lửa phòng không thông thường vốn chủ yếu đối phó với máy bay hoặc tên lửa hành trình, A-235 được thiết kế để tiêu diệt các mục tiêu có tốc độ lên tới vài km/giây trong không gian hoặc ở giai đoạn cuối của quỹ đạo bay.

Một điểm đáng chú ý của A-235 là việc áp dụng nguyên lý đánh chặn động năng (hit-to-kill), tức sử dụng va chạm ở tốc độ cực cao để phá hủy mục tiêu, thay vì dựa vào đầu đạn hạt nhân đánh chặn như hệ thống A-135 trước đây.

Khả năng đối phó với tên lửa đạn đạo và mục tiêu tốc độ cao

Mức độ phức tạp trong thiết kế của A-235 cho thấy, dù năng lực của nhiều loại khí tài Nga đã gặp thách thức trong một số lĩnh vực, lực lượng hạt nhân chiến lược của nước này vẫn được xem là một trong những hệ thống hàng đầu thế giới.

Các tổ hợp A-235 được kết nối với mạng lưới vệ tinh cảnh báo sớm và radar tầm xa của Nga. Khi các cảm biến phát hiện một vụ phóng tên lửa đạn đạo, hệ thống có thể nhanh chóng tính toán điểm rơi dự kiến và phóng tên lửa đánh chặn theo quỹ đạo va chạm.

Mạng lưới radar của A-235 được thiết kế để theo dõi hàng trăm vật thể cùng lúc, đồng thời phân biệt giữa đầu đạn thật, mục tiêu giả và mảnh vỡ trong môi trường tác chiến phức tạp.

Với tốc độ cực cao, tên lửa đánh chặn của A-235 có thể nhanh chóng tiếp cận tầng khí quyển trên hoặc bay ra ngoài khí quyển để đánh chặn mục tiêu. Tại đây, hệ thống dẫn đường trên tên lửa kết hợp với dữ liệu cập nhật từ radar mặt đất để tiếp cận và phá hủy, hoặc kích nổ gần đầu đạn đối phương trước khi mục tiêu tiến tới khu vực cần tấn công.

Khoảng thời gian để phản ứng trong các tình huống như vậy là rất ngắn, đòi hỏi khả năng xử lý dữ liệu tự động và ra quyết định gần như tức thì.

Đánh chặn mục tiêu trong không gian

Trong các cuộc thử nghiệm, A-235 được cho là đã thể hiện khả năng đối phó với một số mục tiêu trong không gian, cho thấy hệ thống có thể hoạt động ngoài tầng khí quyển - nơi các phương tiện điều khiển khí động học thông thường gặp nhiều hạn chế. Điều này khiến A-235 trở thành một trong những hệ thống phòng thủ có khả năng hoạt động ở độ cao lớn nhất từng được triển khai.

Tuy nhiên, thay vì tạo ra một mạng lưới bảo vệ toàn bộ lãnh thổ Nga, các hệ thống A-235 chủ yếu được tập trung để bảo vệ trung tâm chính trị và quân sự quanh Moscow, nhằm duy trì khả năng chỉ huy, điều hành quốc gia và bảo đảm năng lực kiểm soát lực lượng hạt nhân trong trường hợp xảy ra một cuộc tấn công chiến lược quy mô lớn.

Cách bố trí này phản ánh quan điểm lâu dài của Liên Xô trước đây và Nga hiện nay, trong đó đặc biệt coi trọng việc bảo vệ các trung tâm ra quyết định trong kịch bản xung đột hạt nhân.

A-235 là lớp phòng thủ cao nhất bảo vệ các mục tiêu chiến lược của Nga. Hệ thống này kết hợp với S-500 để hình thành mạng lưới đánh chặn nhiều tầng, giúp đối phó với tên lửa đạn đạo tầm xa và một số mục tiêu ở độ cao lớn.

Mỹ và Trung Quốc cũng đang phát triển các thế hệ hệ thống phòng thủ tên lửa chiến lược mới. Washington đang triển khai chương trình Vòm Vàng (Golden Dome) nhằm xây dựng mạng lưới đánh chặn nhiều lớp trước các mối đe dọa tên lửa hiện đại. Trong khi đó, Bắc Kinh được cho là đã giới thiệu hệ thống HQ-29 vào năm 2025, với khả năng đánh chặn tên lửa đạn đạo ở độ cao lớn.

Trong bối cảnh ba cường quốc tiếp tục tăng cường đầu tư hiện đại hóa lực lượng hạt nhân chiến lược, ngành công nghiệp quốc phòng Nga được dự báo sẽ tiếp tục ưu tiên mở rộng và nâng cấp mạng lưới A-235, đồng thời kết hợp với các chương trình như S-550, S-500 cùng các thế hệ cảm biến mặt đất và không gian mới.