Trong nhiều năm, “giỏi việc nước, đảm việc nhà” là lời khen, nhưng lại vô tình đặt ra khuôn mẫu buộc phụ nữ phải hoàn hảo trong sự nghiệp và gia đình. Nữ doanh nhân thường bị hỏi cách cân bằng công việc - tổ ấm, trong khi đàn ông thành đạt hiếm khi chịu áp lực tương tự. Định kiến ấy khiến phụ nữ phải nỗ lực gấp bội để đáp ứng mọi kỳ vọng: giỏi việc xã hội, chu toàn việc nhà, bản lĩnh mà vẫn dịu dàng, độc lập nhưng luôn luôn chỉn chu.

Lời khen giúp phụ nữ cảm thấy được ghi nhận, nhưng khi gắn với những tiêu chí cố định, nó dễ trở thành khuôn mẫu ràng buộc. Xã hội ngầm đòi hỏi họ phải đảm đang, khéo léo, hy sinh, vừa chu toàn gia đình, vừa giỏi giang ngoài xã hội, lại luôn luôn chỉn chu trong cách ăn mặc, ứng xử. Những kỳ vọng chồng chất ấy tạo nên “gánh nặng kép” cho phụ nữ hiện đại khi họ vừa đi làm, vừa gánh trách nhiệm chính trong gia đình. Khi vai trò mở rộng nhưng định kiến cũ chưa thay đổi, áp lực càng nặng nề, đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận phụ nữ như những cá nhân có quyền lựa chọn và không cần hoàn hảo.

Phụ nữ phải được sống theo cách riêng

Trao đổi với phóng viên, bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD) cho rằng, trong một giai đoạn lịch sử nhất định, chuẩn mực “giỏi việc nước, đảm việc nhà” từng mang ý nghĩa tích cực. Theo bà, đó là cách xã hội ghi nhận và trân trọng những đóng góp to lớn của phụ nữ, vừa trong gia đình, vừa ngoài xã hội. “Thông điệp này từng khích lệ phụ nữ tham gia phát triển đất nước mà vẫn giữ gìn giá trị gia đình”, bà Linh cho hay.

Trong bối cảnh đề cao bình đẳng giới, đã đến lúc cần nhìn lại chuẩn mực này. Vấn đề không phải phụ nữ có đủ năng lực hay không, mà là xã hội có đang biến lời khen thành nghĩa vụ bắt buộc? Nhiều phụ nữ thành đạt vẫn tự trách mình nếu việc nhà chưa trọn vẹn, trong khi đàn ông hiếm khi chịu kỳ vọng tương tự. Việc truyền thông lặp lại hình ảnh phụ nữ “giỏi toàn diện” vô tình tạo ra chuẩn mực ngầm rằng, họ không được phép mệt mỏi, khiến lời khen trở thành áp lực.

Bà Linh chia sẻ, điều quan trọng không phải phủ nhận giá trị của sự đảm đang, mà là không biến nó thành tiêu chí bắt buộc. Phụ nữ hiện đại có quyền lựa chọn cách sống, cách cống hiến và cách tổ chức gia đình khác nhau. Cơ hội nghề nghiệp mở rộng giúp phụ nữ phát triển, nhưng trách nhiệm gia đình vẫn chủ yếu đặt lên vai họ, tạo nên “gánh nặng kép”. Không ít người vì thế e ngại thăng tiến, ảnh hưởng đến tỷ lệ nữ lãnh đạo và tiến trình bình đẳng giới.

Theo bà Linh, việc chạy theo những chuẩn mực “hoàn hảo” kéo dài dễ gây suy kiệt thể chất, tinh thần, làm giảm chất lượng sống, quan hệ gia đình và hiệu quả công việc. “Tôi từng gặp nhiều phụ nữ rất mạnh mẽ bên ngoài, nhưng bên trong lại cô đơn vì không dám nói rằng mình đang mệt. Khi xã hội mặc định họ phải làm được, họ sẽ ngại chia sẻ. Sự im lặng đó mới là điều đáng lo”.

Ở góc độ cá nhân, là mẹ của hai con gái và đồng thời lãnh đạo một tổ chức khoa học - công nghệ, bà Linh thừa nhận bản thân từng trải qua giai đoạn áp lực khi tự đặt tiêu chuẩn quá cao cho mình. Bài học bà rút ra là cân bằng không phải chia đều thời gian một cách cơ học, mà là sự ưu tiên có ý thức theo từng giai đoạn. Bà học cách chia sẻ trách nhiệm với chồng, gia đình và tin tưởng đội ngũ. “Quan trọng hơn, tôi cho phép mình không hoàn hảo. Dám thừa nhận giới hạn và tìm kiếm hỗ trợ không phải yếu đuối, mà là trưởng thành”, bà nói, đồng thời bày tỏ mong muốn các con gái mình lớn lên trong một xã hội mà phụ nữ không phải chọn giữa sự nghiệp và gia đình, họ có quyền thiết kế cuộc sống theo cách riêng.

Muốn giảm áp lực “hoàn hảo” cần thay đổi ở ba cấp độ: gia đình phải chia sẻ việc nhà; xã hội, truyền thông tôn vinh sự đa dạng thay vì hình mẫu “siêu nhân”, đồng thời hoàn thiện chính sách lao động, an sinh và môi trường làm việc linh hoạt để hỗ trợ cả nam và nữ cân bằng cuộc sống. Khi chuyển từ tư duy phụ nữ phải làm tất cả sang cùng chia sẻ trách nhiệm, “gánh nặng kép” sẽ được tháo gỡ, bình đẳng giới cũng giúp cả phụ nữ cũng như nam giới thoát khỏi những định kiến cứng nhắc.

Chia sẻ việc nhà để giảm áp lực cho phụ nữ

PGS.TS Phạm Mạnh Hà - chuyên gia tâm lý, Khoa Khoa học và công nghệ giáo dục, Đại học Bách Khoa Hà Nộicho rằng, “giỏi việc nước, đảm việc nhà” ra đời trong bối cảnh chiến tranh như một sự ghi nhận xứng đáng đóng góp của phụ nữ. Tuy nhiên, theo thời gian, câu nói này bị “đóng khung” thành chuẩn mực văn hóa, tạo nên những kỳ vọng mặc định.

Dưới góc độ tâm lý, khi một lời khen trở thành tiêu chí đánh giá “người phụ nữ tốt”, họ dễ lấy đó làm thước đo tự soi chiếu và tự trách nếu chưa tròn vai. Ông nhấn mạnh, nên xem đây là năng lực chứ không phải nghĩa vụ riêng của phụ nữ, việc nhà cần được chia sẻ, không thể mặc định thuộc về vợ hay mẹ.

Ông Hà cho rằng, nhiều phụ nữ dù thành đạt vẫn chịu áp lực gia đình vì xã hội vừa giữ kỳ vọng truyền thống, vừa đặt thêm vai trò mới, buộc họ phải đáp ứng tất cả. Chăm sóc gia đình vẫn bị xem là thước đo phẩm giá, nên nếu không chu toàn việc nhà, họ dễ bị đánh giá thấp dù thành công ngoài xã hội.

Từ nhỏ, nhiều bé gái đã được dạy phải đảm đang như một tiêu chuẩn bắt buộc. Ông cũng chỉ ra “bức tường vô hình” trong không ít gia đình: vợ chồng cùng đi làm, cùng kiếm tiền, nhưng việc nhà vẫn mặc nhiên thuộc về người vợ: “Khi nào vợ nhờ thì chồng mới làm, còn nếu không thì coi như đó là phần việc của phụ nữ. Sự im lặng ấy cũng là một áp lực vô hình”.

Cũng theo ông Hà, “gánh nặng kép” - vừa đi làm, vừa gánh phần lớn việc nhà, là nguyên nhân khiến nhiều phụ nữ kiệt sức. Thiếu ngủ, lo âu, căng thẳng kéo dài dễ dẫn đến mệt mỏi mãn tính và suy giảm sức khỏe. Ngay cả khi nghỉ ngơi, họ vẫn không ngừng nghĩ đến công việc và gia đình, trong khi tâm lý tự trách khiến áp lực càng nặng nề.

Để giảm tình trạng này, theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà, cần thay đổi từ cá nhân đến gia đình và chính sách. Phụ nữ nên học cách ghi nhận bản thân thay vì chỉ tự trách, còn nam giới cần xem chia sẻ việc nhà là trách nhiệm đương nhiên, không phải sự “giúp đỡ”.

Ở cấp độ gia đình, cần xây dựng văn hóa phân công lao động dựa trên sự bàn bạc, thay vì mặc định. Các thành viên phải thống nhất cách giao tiếp và giáo dục con cái để tránh tái sản xuất định kiến giới. Ở cấp độ chính sách, ông Hà cho rằng, doanh nghiệp và cơ quan cần có những quy định khuyến khích nam giới tham gia chăm sóc gia đình, chẳng hạn chế độ nghỉ khi vợ sinh con.

“Nếu người chồng có điều kiện ở nhà chăm sóc vợ con, họ sẽ tham gia nhiều hơn vào hoạt động gia đình, từ đó tạo sự cân bằng thực chất. Đồng thời, giáo dục trẻ em gái cần thay đổi theo hướng khẳng định việc nhà là trách nhiệm chung của mọi thành viên”, ông Hà đề xuất.

Về khuyến nghị dành cho phụ nữ, theo ông Hà, khái niệm “cân bằng hoàn hảo” đôi khi chính là một áp lực. Thay vì theo đuổi sự cân bằng tuyệt đối nên tiếp cận theo hướng “cân bằng linh hoạt”, chấp nhận mỗi giai đoạn cuộc sống sẽ có sự ưu tiên khác nhau. Ông khuyến nghị phụ nữ không nên tự so sánh mình với những hình mẫu lý tưởng được truyền thông xây dựng.