Mỗi ngày, hàng nghìn lít dầu nhớt thải phát sinh từ các gara ô tô, xe máy, nhà máy và công trường trên khắp cả nước. Phần lớn trong số đó là nguồn tài nguyên có thể tái sinh thành dầu gốc mới nếu được thu gom và xử lý đúng quy trình. Thế nhưng, không ít dầu thải vẫn đang bị đổ xuống cống rãnh, thấm trực tiếp xuống đất hoặc được bán cho các điểm thu gom tự phát không có giấy phép và công nghệ xử lý đạt chuẩn.

Đằng sau những hành động tưởng chừng nhỏ lẻ ấy là những nguy cơ ô nhiễm môi trường kéo dài nhiều năm và những tổn thất khó đo đếm đối với cộng đồng.

Khi dầu thải đi lạc khỏi hệ thống quản lý

Theo các nghiên cứu và báo cáo môi trường quốc tế, dầu nhớt sau sử dụng là một trong những loại chất thải có khả năng phát tán ô nhiễm rất cao. Các tổ chức trong ngành dầu khí và môi trường, trong đó có Hiệp hội Dầu khí Hoa Kỳ (API), cho biết chỉ một lít dầu thải bị thải bỏ không đúng cách có thể gây ô nhiễm tới khoảng một triệu lít nước sạch - lượng nước đủ phục vụ nhu cầu sinh hoạt của hàng trăm hộ gia đình.

Khi bị đổ xuống cống rãnh, dầu thải không tự phân hủy mà tạo thành một lớp màng trên bề mặt nước, làm suy giảm khả năng trao đổi oxy và ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thái thủy sinh. Một phần dầu tiếp tục theo hệ thống thoát nước chảy ra sông, hồ, kênh, mương, trong khi phần khác bám vào bùn đất hoặc ngấm xuống tầng nước ngầm.

Các chuyên gia môi trường cảnh báo dầu thải chứa nhiều tạp chất phát sinh trong quá trình sử dụng như kim loại nặng, hợp chất hữu cơ độc hại và các sản phẩm oxy hóa. Nếu không được xử lý đúng quy trình, những chất này có thể tồn lưu lâu dài trong môi trường, ảnh hưởng đến chất lượng đất, nguồn nước và sức khỏe con người.

Điều đáng lo ngại là tình trạng này vẫn diễn ra âm thầm tại nhiều địa phương. Không ít chủ cơ sở sửa chữa hoặc đơn vị phát sinh dầu thải lựa chọn bán cho các đầu mối thu gom không rõ năng lực xử lý chỉ vì giá thu mua cao hơn hoặc thủ tục đơn giản hơn.

Theo các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực môi trường, vấn đề không nằm ở việc thiếu công nghệ xử lý mà ở chỗ một phần đáng kể dầu thải chưa được đưa vào hệ thống thu gom chính thức.

Nhiều cơ sở thu gom tự phát hiện nay không có giấy phép xử lý chất thải nguy hại, không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật về môi trường nhưng vẫn tham gia thu mua dầu thải trên thị trường. Sau khi thu gom, dầu có thể được tái chế thủ công, pha trộn hoặc sử dụng sai mục đích, tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm và mất an toàn.

Theo ông Cao Văn Viên, Giám đốc Công ty TNHH Môi trường Cao Gia Quý, điều đáng tiếc là Việt Nam đang để thất thoát một nguồn tài nguyên có giá trị.

"Dầu thải không phải rác bỏ đi. Nếu được thu gom và tái chế đúng công nghệ, nó có thể trở thành dầu gốc mới phục vụ sản xuất. Nhưng khi dầu thải đi vào các kênh thu gom không được kiểm soát, chúng ta vừa mất tài nguyên, vừa phải đối mặt với rủi ro môi trường rất lớn", ông Viên cho biết.

Từ năm 2014, Cao Gia Quý đã đầu tư hệ thống tái chế dầu thải bằng công nghệ chưng cất chân không sâu và hiện có khả năng xử lý hàng chục nghìn tấn dầu thải mỗi năm. Theo doanh nghiệp này, phần lớn dầu thải hoàn toàn có thể được tái sinh thành dầu gốc đạt tiêu chuẩn kỹ thuật nếu được thu gom và xử lý trong hệ thống chính thức, thay vì thất thoát ra ngoài.

EPR và bài toán thu gom dầu thải từ nguồn phát sinh

Trong chuỗi quản lý dầu thải, các gara ô tô, cửa hàng sửa chữa xe máy và cơ sở bảo dưỡng máy móc là những điểm phát sinh dầu thải lớn nhất. Các chuyên gia cho rằng đây cũng là lực lượng có vai trò quyết định trong việc ngăn chặn dầu thải gây ô nhiễm môi trường.

Thay vì bán cho các đầu mối thu gom không rõ nguồn gốc hoặc không kiểm tra năng lực xử lý, các cơ sở phát sinh dầu thải cần ưu tiên chuyển giao cho những đơn vị có giấy phép xử lý chất thải nguy hại, có hệ thống thu gom và công nghệ tái chế đạt chuẩn.

Việc tham gia vào các mạng lưới thu gom an toàn không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn góp phần xây dựng một chuỗi kinh tế tuần hoàn bền vững, nơi dầu thải được đưa trở lại sản xuất thay vì trở thành tác nhân gây ô nhiễm.

Nhiều chuyên gia nhận định, nếu toàn bộ dầu thải phát sinh từ hệ thống gara và cơ sở sửa chữa được đưa vào các chuỗi thu gom chính thức, nguồn nguyên liệu cho ngành tái chế dầu trong nước sẽ tăng đáng kể, góp phần giảm phụ thuộc vào dầu gốc nhập khẩu.

Trên thực tế, không ít chủ gara thừa nhận từng xem dầu nhớt thải đơn thuần là một loại phế phẩm có thể bán cho bất kỳ ai đến thu mua. Theo chia sẻ của một chủ gara sửa chữa ô tô tại Hà Nội, mỗi tháng cơ sở này phát sinh từ vài chục đến vài trăm lít dầu thải và thường được bán cho các đầu mối thu gom tự phát.

"Có người đến hỏi mua là tôi bán, không nghĩ nhiều. Họ trả tiền mặt, thuận tiện thì giao thôi", anh nói.

Chỉ đến khi biết phần lớn số dầu này có thể bị đưa vào các cơ sở nấu dầu thủ công hoặc pha trộn để bán lại trên thị trường, chủ gara mới nhận ra những rủi ro môi trường phía sau hoạt động tưởng chừng vô hại đó.

"Giờ tôi chỉ bàn giao cho đơn vị có giấy phép, có chứng từ đầy đủ. Làm như vậy vừa yên tâm, vừa biết dầu thải được xử lý đúng quy trình", người này chia sẻ.

Ở phía đơn vị thu gom, câu chuyện thay đổi nhận thức cũng diễn ra tương tự. Anh Phát, nhân viên kinh doanh của Công ty TNHH Môi trường Cao Gia Quý, cho biết nhiều chủ gara, cửa hàng sửa chữa xe máy ban đầu ngại thủ tục giấy tờ, nhưng khi hiểu rằng dầu thải của mình được đưa về nhà máy có công nghệ xử lý được cấp phép và có chứng từ rõ ràng, họ hợp tác rất nhanh.

"Cái họ cần chỉ là một địa chỉ tin cậy để giao", anh Phát nói.

Theo các chuyên gia môi trường, sự thay đổi trong nhận thức của các chủ gara và các cơ sở phát sinh dầu thải - từ gara ô tô, cửa hàng sửa chữa xe máy đến các cơ sở bảo dưỡng máy móc - chính là mắt xích quan trọng để hạn chế tình trạng dầu thải thất thoát vào các kênh xử lý không phép hiện nay. Khi các điểm phát sinh dầu thải chủ động lựa chọn những đơn vị thu gom, vận chuyển và tái chế được cấp phép, toàn bộ dòng dầu thải sẽ được đưa vào hệ thống quản lý chính thức, giảm nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, đồng thời tạo thêm nguồn nguyên liệu cho ngành tái chế dầu trong nước.

Từ năm 2024, dầu nhớt thuộc nhóm sản phẩm phải thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Theo đó, các doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu dầu nhớt có trách nhiệm tổ chức thu hồi, tái chế hoặc đóng góp tài chính để hỗ trợ hoạt động tái chế.

Theo các chuyên gia, EPR không chỉ là một quy định môi trường mà còn là công cụ giúp chuẩn hóa dòng chảy dầu thải trên thị trường. Khi doanh nghiệp thực hiện EPR một cách minh bạch và thực chất, dầu thải sẽ được thu gom, vận chuyển và đưa đến các cơ sở xử lý đạt chuẩn thay vì thất thoát vào các kênh tự phát.

Điều đó cũng đồng nghĩa người tiêu dùng có quyền đòi hỏi các hãng dầu nhớt phải có trách nhiệm với sản phẩm sau khi được sử dụng. Không chỉ bán sản phẩm ra thị trường, doanh nghiệp cần công khai các chương trình thu hồi, tái chế và kết quả thực hiện EPR để xã hội có thể giám sát.

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050, mỗi lít dầu thải được thu gom đúng cách không chỉ giúp bảo vệ nguồn nước, đất đai và hệ sinh thái mà còn góp phần tạo ra nguồn nguyên liệu tái sinh cho nền kinh tế tuần hoàn.

Ngược lại, mỗi lít dầu bị đổ xuống cống hoặc rơi vào các kênh xử lý không an toàn đều có thể để lại những hậu quả kéo dài cho môi trường và cộng đồng. Đó là lý do vì sao câu chuyện dầu thải không còn là trách nhiệm của riêng doanh nghiệp hay cơ quan quản lý, mà cần sự tham gia của toàn xã hội - từ nhà sản xuất, chủ gara đến từng người tiêu dùng.