Từ Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đến Nghị quyết 85 của Chính phủ về Chương trình hành động tiếp tục thực hiện Nghị quyết 19 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, một yêu cầu rất rõ đang đặt ra là: Đổi mới sáng tạo phải đi vào thực tiễn sản xuất, tạo ra giá trị mới cho từng vùng đất, từng hợp tác xã, từng doanh nghiệp và từng hộ nông dân.

Trong nông nghiệp, đổi mới sáng tạo không chỉ là đưa máy móc, nhà màng hay trí tuệ nhân tạo xuống đồng ruộng; mà đó là thay đổi tư duy sản xuất, tổ chức lại liên kết, chuẩn hóa quy trình, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Đổi mới chỉ có ý nghĩa khi tạo thêm giá trị thật cho người sản xuất.

Mô hình trồng sâm công nghệ cao: Đưa "đổi mới sáng tạo" vào vùng dược liệu quý

Ở độ cao gần 1.700mso với mực nước biển, giữa mây núi Sìn Hồ, những luống Sâm Lai Châu xanh non nằm trong hệ thống nhà màng trải dài theo triền dốc. Bên ngoài là gió, sương muối, mưa đá và khí hậu khắc nghiệt của vùng cao. Bên trong là hệ thống tưới nhỏ giọt, phun mưa, thiết bị theo dõi độ ẩm đất, cường độ ánh sáng, độ ẩm không khí và nhiệt độ. Nơi đây là một không gian sản xuất rất khác với nương ngô, ruộng lúa quen thuộc của đồng bào.

Cây sâm, vốn được coi là “vàng xanh” của núi rừng, nay không chỉ được bảo tồn như nguồn gen quý, mà đang được phát triển theo hướng nông nghiệp công nghệ cao, gắn với chế biến sâu và liên kết người dân. Từ năm 2022, Công ty Cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Thái Minh bắt đầu triển khai mô hình trồng Sâm Lai Châu tại xã Sìn Hồ. Không chỉ đầu tư vùng trồng tập trung, doanh nghiệp còn liên kết với người dân theo hướng doanh nghiệp hỗ trợ giống, kỹ thuật, vật tư, nhà màng; người dân góp đất, góp công chăm sóc và cùng chia sẻ sản phẩm sau thu hoạch.

Ông Dương Thanh Lâm, Giám đốc Công ty Cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Thái Minh cho biết:“Tôiđầu tư cho bà con từ giống, kỹ thuật, thậm chí nguyên vật liệu làm nhà màng. Mỗi hộ khoảng 200 - 300m2, người dân làm đất, bảo vệ, trông nom, sau thu hoạch chia theo tỷ lệ hợpđồng.Những củ sâm lớn, dân được hưởng khoảng 30 đến 40%. Còn những củ sâm bắt đầu gieo từ hạt thì chia 50%. Tôi thấy họ làm tốt hơn bởi họ được làm riêng, diện tích nhỏ nên là dành nhiều thời gian chăm sóc hơn".

Nhà màng và hệ thống cảm biến thông minh đã giải được bài toán cho cây sâm giống ở vùng cao: Làm sao để giảm rủi ro do sương muối, mưa đá; làm sao kiểm soát độ ẩm, ánh sáng, giá thể; và làm sao để cây sâm không chỉ sống, mà còn tích lũy được hoạt chất, đủ điều kiện cho chế biến sâu. Bởi lẽ, cây sâm không phải là loại cây “trồng hôm nay, mai có thu”. Thời gian chăm sóc kéo dài nhiều năm, yêu cầu rất khắt khe về kỹ thuật. Một sai lệch nhỏ trong quy trình có thể làm giảm tỷ lệ sống, giảm chất lượng hoặc mất trắng sau nhiều năm đầu tư.

Vì vậy, doanh nghiệp không chỉ hỗ trợ cây giống cho bà con, mà còn đào tạo lao động bản địa ngay tại trang trại. Anh Giàng A Đơ, người dân tộc Mông ở bản Sà Phìn, đã làm công nhân tại mô hình sâm gần 4 năm. Trước đây, gia đình anh chủ yếu làm ruộng, làm nương, thu nhập phụ thuộc mùa vụ. Từ khi vào làm tại trang trại, anh có nguồn thu ổn định hơn, đồng thời học được kỹ thuật chăm sóc một loại cây có giá trị cao ngay trên vùng đất của mình.

Theo anh Giàng A Đơ: “Công việc ở đây bình thường mà cũng nhẹ nhàng. Theo dõi thường xuyên để đúng theo quy trình và điều kiện, thời tiết thì cây sâm nó mới phát triển được. Hiện tại,công nhân chính thức ở đây có lương 6 triệu đến 7 triệu đồng. Nếu bây giờ có giống hay tựmình trồng thìcũng có kinh nghiệm và kỹ thuật trồng”.

Bài toán liên kết bền vững để phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp hàng hóa

Năm 2026, Lai Châu đặt mục tiêu phát triển nông nghiệp hàng hóa, dược liệu theo hướng kinh tế xanh. Riêng Sâm Lai Châu được xác định là cây dược liệu mũi nhọn, gắn với xây dựng tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc, chỉ dẫn địa lý và bảo vệ hệ sinh thái rừng. Nhưng từ mô hình điểm đến một ngành hàng là quãng đường dài. Ở đó, điểm khó không chỉ là kỹ thuật trồng, mà còn là tổ chức liên kết: liên kết giữa doanh nghiệp với người dân, giữa vùng nguyên liệu với chế biến, giữa hợp tác xã với thị trường.

Ông Nguyễn Quang Hải, Phó Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã tỉnh Lai Châu cho rằng, liên kết chỉ bền khi các bên cùng có lợi, cùng phát huy được điểm mạnh và thực hiện đúng cam kết. Nếu không, chuỗi giá trị rất dễ đứt gãy khi thị trường biến động.

“Để liên kết bền vững thì phải đảm bảo ba nguyên tắc. Thứ nhất là hai bên cùng có lợi. Thứ hai là liên kết đó phải khai thác được điểm mạnh của cả hai bên, để cùng cần nhau và cùng phát triển. Nguyên tắc thứ ba, quan trọng nhất, là các bên phải thực hiện đúng quyền lợi và trách nhiệm của mình trong liên kết. Nếu nguyên tắc thứ ba không làm được thì liên kết đó sẽ không bền vững, tan vỡ rất nhanh" - ông Hải cho biết.

Đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp tại Sìn Hồ không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi giải được bài toán thật của sản xuất: Giảm rủi ro, nâng chất lượng, tạo việc làm, hình thành kỹ năng mới và mở đường cho người dân tham gia vào ngành hàng có giá trị cao hơn.

Thực tiễn tại nhiều địa phương đang cho thấy, đổi mới sáng tạo là quá trình tạo ra giá trị mới trên chính mảnh đất cũ, bằng tri thức mới, cách tổ chức mới, với tinh thần trách nhiệm cao hơn. Khi người nông dân trở thành chủ thể được hưởng thành quả xứng đáng từ chính mồ hôi, đất đai và tri thức của mình, khi ấy đổi mới sáng tạo mới thực sự “xuống đồng ruộng” và trở thành động lực cho một nền nông nghiệp sinh thái, hiện đại, bền vững.