Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam, TS. Lê Cẩm Hà, Phó Trưởng khoa, Khoa Quản trị nhân lực, Học viện Hành chính và Quản trị công cảnh báo, nếu không kịp thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, Việt Nam sẽ mấtlợi thế cạnh tranh quốc gia khi các nhà đầu tư chuyển sang những nước có nhân lực chất lượng cao hơn.

Gỡ điểm nghẽn về chất lượng và cơ chế sử dụng

PV: Theo TS, các xu hướng lớn như chuyển đổi số, kinh tế xanh, hội nhập quốc tế sâu rộng đang tác động thế nào đến việc đào tạo và sử dụng nguồn nhân lực của đất nước?

TS Lê Cẩm Hà: Ba xu hướng dễ nhận diện hiện nay là chuyển đổi số, kinh tế xanh, hội nhập quốc tế sâu rộng đang làm thay đổi tận gốc yêu cầu đối với đào tạo và sử dụng nguồn nhân lực của đất nước. Các xu hướng lớn này đang đi trước hệ thống đào tạo và quản trị nhân lực của Việt Nam, tạo ra độ trễ đáng lo ngại. Do đó chúng ta buộc phải thay đổi trong đào tạo và sử dụng nguồn nhân lực.

Chuyển đổi số buộc hệ thống đào tạo phải thay đổi cách giảng dạy và truyền đạt chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực số, tư duy dữ liệu, khả năng thích ứng công nghệ. Nguồn nhân lực không chỉ trang bị kiến thức, kỹ năng cần và đủ để thực hiện công việc mà phải tiếp cận với triết lý “học tập suốt đời” để thích ứng, để phát triển, để không bị tụt hậu. Việc sử dụng nhân lực cũng thay đổi mạnh theo nội dung trọng tâm của Đại hội XIV của Đảng “Lấy thực thi làm thước đo” nên cần gắn với đánh giá theo hiệu quả thực hiện công việc.

Kinh tế xanh và phát triển bền vững tạo nhu cầu lớn về nhân lực trong các lĩnh vực mới: năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn, quản lý môi trường, tài chính xanh… Trong khi đó, đào tạo hiện nay của ta vẫn còn chậm cập nhật, chưa gắn chặt với các chuẩn mực xanh quốc tế.

Hội nhập quốc tế sâu rộng đặt nguồn nhân lực Việt Nam vào thếcạnh tranh trực tiếp với khu vực và thế giới. Điều này đòi hỏi chuẩn kỹ năng, ngoại ngữ, tác phong công nghiệp và đạo đức nghề nghiệp phải tiệm cận quốc tế. Nếu không, Việt Namsẽ chỉ tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng thấp.

PV: Thưa tiến sĩ, đâu là điểm mạnh, đâu là điểm nghẽn cần tháo gỡ để nguồn nhân lực của Việt Nam theo kịp với các nước phát triển?

TS Lê Cẩm Hà: Điểm mạnh có thể kể đến là: Cơ cấu dân số còn trong thời kỳ “dân số vàng”, lực lượng lao động dồi dào; Người lao động Việt Nam nhanh nhạy, chịu khó, có khả năng tiếp thu công nghệ mới; Tỷ lệ người học đại học, cao đẳng tăng nhanh; tầng lớp trí thức trẻ ngày càng đông.

Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở chất lượng và cơ chế sử dụng. Việc đào tạo vẫn còn nặng về lý thuyết, trong khi kỹ năng thực hành, kỹ năng mềm và tư duy sáng tạo chưa được chú trọng đúng mức. Bên cạnh đó, mối liên kết giữa nhà trường - doanh nghiệp - thị trường lao động còn lỏng lẻo, thiếu tính đồng bộ.

Cơ chế tuyển dụng, đãi ngộ và trọng dụng nhân tài vẫn mang tính cứng nhắc, chưa thực sự dựa trên năng lực và hiệu quả công việc, đặc biệt trong khu vực công. Hệ quả là tình trạng lãng phí và chảy máu chất xám vẫn tiếp diễn, nhất là trong các lĩnh vực khoa học - công nghệ và quản lý chất lượng cao.

Xây dựng cơ chế trọng dụng nhân tài thực chất

PV: Nếu không kịp thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, Việt Nam sẽ đối mặt với những rủi ro gì trong 10-20 năm tới, thưa tiến sĩ?

TS Lê Cẩm Hà: Việt Nam có thể đối mặt với với những rủi ro lớn như:Mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình, không nâng được năng suất lao động để bứt phá. Khi chất lượng nguồn nhân lực không được cải thiện tương xứng với yêu cầu phát triển, nền kinh tế khó có thể nâng cao năng suất lao động - yếu tố cốt lõi để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình.

Đất nước sẽ mất lợi thế cạnh tranh quốc gia khi các nhà đầu tư chuyển sang những nước có nhân lực chất lượng cao hơn. Thêm nữa là sự gia tăng bất bình đẳng xã hội do khoảng cách giữa lao động kỹ năng cao và lao động phổ thông ngày càng lớn. Khi bị tụt hậu về công nghệ và quản trị khiến Việt Nam bị đẩy ra rìa trong chuỗi giá trị toàn cầu. Thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao, doanh nghiệp trong nước khó tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng cao như nghiên cứu - phát triển, thiết kế hay quản lý chuỗi cung ứng, mà chủ yếu dừng lại ở gia công, lắp ráp.

PV: Đột phá về nguồn nhân lực đã được xác định từ Đại hội XIII nhưng vẫn chưa đạt được như mong muốn. Đại hội XIV của Đảng đề ra 3 đột phá chiến lược, trong đó có đột phá về nhân lực. Theo TS cần có những giải pháp gì để nhiệm kỳ Đại hội XIV, nguồn nhân lực Việt Nam có sự chuyển biến mạnh mẽ về chất, đáp ứng yêu cầu đất nước trong bước phát triển mới?

TS Lê Cẩm Hà: Báo cáo chính trị Đại hội XIV của Đảng đã xác định đẩy mạnh thu hút và trọng dụng nhân tài là một đột phá chiến lược thể hiện nhận thức sâu sắc trong phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới nhằm giải quyết triệt để những hạn chế nội tại kéo dài. Đó là chú trọng đến nguồn nhân lực chất lượng cao, đẩy mạnh thu hút nhân tài; thực hiện nghiêm túc nguyên tắc "có vào, có ra", "có lên, có xuống" trong công tác cán bộ là cơ chế mạnh mẽ để sàng lọc, thay thế kịp thời những cán bộ yếu kém, không đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ; khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách. Nhấn mạnh văn hóa đổi mới, sáng tạo, hỗ trợ cán bộdám nghĩ - dám làm - dám chịu trách nhiệm trong cải cách hành chính, quản trị, xây dựng Đảng và Nhà nước.

Để nguồn nhân lực Việt Nam có sự chuyển biến mạnh mẽ về chất, đáp ứng yêu cầu đất nước trong bước phát triển mới cần tập trung vào một số giải pháp then chốt, mang tính đột phá thực chất, không dàn trải:

Trước tiên là đổi mới căn bản giáo dục và đào tạo, lấy năng lực, kỹ năng và sáng tạo làm trung tâm; giảm mạnh đào tạo hàn lâm không gắn với thực tiễn. Cùng với đó, phát triển mạnh giáo dục nghề nghiệp chất lượng cao, coi đây là việc quan trọng chứ không phải lựa chọn thứ yếu.

Bên cạnh đổi mới đào tạo, việc xây dựng cơ chế trọng dụng nhân tài thực chất, đặc biệt trong khu vực công, có ý nghĩa quan trọng. Cần đổi mới phương thức tuyển dụng theo hướng cạnh tranh, minh bạch, mở rộng đối tượng nhân lực được thu hút, trả lương theo hiệu quả công việc, giao quyền đi đôi với trách nhiệm, tạo môi trường làm việc đủ sức khuyến khích sáng tạo, cống hiến và dám chịu trách nhiệm.

Đẩy mạnh đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động đang làm việc, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững, chuyển đổi số và kinh tế xanh. Đây không chỉ là giải pháp ngắn hạn để thích ứng với thay đổi của thị trường lao động, mà còn là giải phápđể nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng năng suất lao động.

Cuối cùng cần có các chính sách thu hút và kết nối đội ngũ trí thức Việt Nam ở nước ngoài một cách thực chất, không chỉ dừng lại ở những lời kêu gọi chung chung mà phải được cụ thể hóa bằng môi trường làm việc, cơ chế đãi ngộ tương xứng và cơ hội cống hiến rõ ràng.

PV: Xin cảm ơn tiến sĩ!