Trước khi chiến sự ở Iran nổ ra, việc các quốc gia Vùng Vịnh tiến hành không kích nhằm vào Iran - nước láng giềng lớn mạnh và là đối thủ cạnh tranh ảnh hưởng tại Trung Đông - gần như là điều không thể tưởng tượng. Tuy nhiên, những thông tin mới được tiết lộ cho thấy Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Saudi Arabia đã trực tiếp tham chiến ở mức độ đáng kể, làm đảo lộn thế cân bằng mong manh mà các bên nỗ lực duy trì suốt nhiều năm qua.

Từ thế cân bằng mong manh đến đối đầu trực diện

Hiện UAE và Saudi Arabia đang tìm cách tái lập khả năng răn đe đối với Iran - quốc gia được cho là ngày càng cứng rắn hơn và sở hữu thêm nhiều đòn bẩy chiến lược. Tehran kiểm soát eo biển Hormuz, tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới, đồng thời sở hữu kho tên lửa và máy bay không người lái (UAV) lớn, khiến năng lực phòng không của các nước Vùng Vịnh bị bào mòn đáng kể.

Các đợt không kích của UAE và Saudi Arabia được thực hiện sau khi Iran tấn công các cơ sở năng lượng và hạ tầng dân sự tại hai nước này. Theo các nguồn tin am hiểu vấn đề, UAE đã tham gia chiến dịch ngay từ tuần đầu tiên của cuộc chiến, liên tục triển khai chiến đấu cơ và UAV để tập kích các mục tiêu Iran, phối hợp cùng Mỹ và Israel. Không quân Saudi Arabia cũng thực hiện nhiều đợt không kích nhằm vào các bệ phóng tên lửa và UAV của Iran. Ngoài ra, chiến đấu cơ Saudi Arabia còn tấn công các mục tiêu tại Iraq có liên hệ với các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn.

Các quốc gia Arab ở Vùng Vịnh từ lâu xem Iran là mối đe dọa an ninh hàng đầu, song đồng thời cũng duy trì quan hệ kinh tế và xã hội sâu rộng với Tehran. Việc các nước này lựa chọn giải pháp quân sự - sau hàng loạt vụ tấn công bằng tên lửa và UAV từ phía Iran - cho thấy rất khó để khu vực quay trở lại trạng thái ổn định trước đây.

Bà Anna Jacobs, nghiên cứu viên không thường trú tại Viện Các quốc gia Arab Vùng Vịnh có trụ sở ở Washington, nhận định: “Tất cả các nước đều bị cuốn vào một tình thế mà họ không mong muốn và buộc phải đưa ra những lựa chọn rất khó khăn. Kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến, các nước này gần như chỉ còn những lựa chọn tồi tệ”.

Hiện chưa rõ các đợt không kích của Saudi Arabia và UAE có gây thiệt hại đáng kể hay có ảnh hưởng lâu dài đối với cách hành xử của Iran trong cuộc chiến hay không. Bộ Quốc phòng Mỹ và Đại sứ quán Saudi Arabia tại Washington đều từ chối bình luận.

Dù cùng tham gia không kích, song Saudi Arabia sau đó chuyển sang ưu tiên cách tiếp cận ngoại giao với Iran, trong khi UAE tiếp tục siết chặt quan hệ với Mỹ và Israel, đồng thời thúc đẩy phản ứng cứng rắn hơn đối với Tehran.

Các quốc gia Arab giàu năng lượng ở Vùng Vịnh vốn có quan hệ nhiều căng thẳng với Iran trong nhiều thập kỷ. Tehran từng mở rộng ảnh hưởng khu vực thông qua quan hệ với Nga, Trung Quốc và mạng lưới các lực lượng dân quân chủ yếu theo dòng Hồi giáo Shiite tại Trung Đông.

Trong khi đó, các nước Vùng Vịnh duy trì quan hệ quốc phòng sâu rộng với Mỹ, thường xuyên phối hợp huấn luyện cùng quân đội Mỹ suốt nhiều thập kỷ và đầu tư hàng chục tỷ USD để hiện đại hóa quân đội, đồng thời cho phép Washington đặt căn cứ quân sự trên lãnh thổ.

Iran tạo sức ép, Vùng Vịnh vượt “lằn ranh đỏ”

Bà Dana Stroul, cựu Phó Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ phụ trách Trung Đông, cho rằng cuộc chiến lần này là “bước ngoặt lịch sử” đối với khu vực. Theo bà, Saudi Arabia và UAE -hai nước sở hữu lực lượng không quân mạnh nhất Vùng Vịnh – đã chuyển từ thế phòng thủ sang chủ động tấn công.

Sau làn sóng Mùa xuân Arab năm 2011, các nước Arab Vùng Vịnh từng hậu thuẫn lực lượng nổi dậy tại Syria, trong khi Iran triển khai lực lượng bán quân sự hỗ trợ chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad. Hai bên cũng ủng hộ các phe đối lập tại Lebanon, nơi Iran hậu thuẫn lực lượng Hezbollah - tổ chức vừa là đảng phái chính trị, vừa là lực lượng vũ trang đối đầu với Israel.

Saudi Arabia và UAE cũng từng tham chiến chống lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn tại Yemen. Vụ tấn công bằng tên lửa và UAV nhằm vào cơ sở dầu mỏ Saudi Arabia năm 2019, bị quy trách nhiệm cho Iran, được xem là dấu hiệu báo trước cho làn sóng bạo lực hiện nay.

Trước nguy cơ xung đột leo thang, các nước Vùng Vịnh trong những năm gần đây đã nỗ lực cải thiện quan hệ với Iran. Saudi Arabia nối lại quan hệ ngoại giao với Tehran vào năm 2023.

Trong những tháng trước chiến tranh, phần lớn các nước Vùng Vịnh, dẫn đầu là Saudi Arabia và Qatar, đã thúc giục chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump không phát động chiến dịch quân sự, do lo ngại bất ổn khu vực.

Tuy nhiên, khi chiến dịch không kích Mỹ - Israel bắt đầu vào cuối tháng 2, Iran đáp trả bằng các đợt tấn công tên lửa và UAV nhằm vào căn cứ Mỹ cùng các cơ sở dầu khí chiến lược ở Vùng Vịnh nhằm gây hỗn loạn kinh tế.

Đối với UAE và Saudi Arabia, các cuộc tấn công vào hạ tầng quốc gia được xem là “lằn ranh đỏ”. Những đòn tập kích này, cùng với việc eo biển Hormuz bị phong tỏa, đe dọa gây tổn thất kinh tế nghiêm trọng đối với các quốc gia xuất khẩu năng lượng hàng đầu thế giới.

Các cuộc tấn công đã phá vỡ nhiều năm cân bằng chiến lược thận trọng của UAE và Saudi Arabia. Giới chức hai nước phải tổ chức các cuộc họp khẩn cấp hàng ngày để đánh giá lại thế trận quân sự.

Bà Kristin Smith Diwan, học giả cấp cao tại Viện Các quốc gia Arab Vùng Vịnh ở Washington, nhận định: “Điều đáng chú ý nhất là cả hai nước đều cảm thấy sự bảo vệ của Mỹ là chưa đủ và họ cần tự hành động để tái lập khả năng răn đe với Iran. Thời kỳ chiếc ô an ninh tuyệt đối của Mỹ đã qua”.

Theo các nguồn tin, UAE là nước theo đuổi lập trường cứng rắn nhất đối với Iran, bao gồm việc tấn công một nhà máy lọc dầu nhằm đáp trả các đòn tập kích của Tehran vào hạ tầng trong nước.

Cuộc chiến phơi bày rạn nứt ở Vùng Vịnh

Trong nhiều năm qua, UAE được đánh giá là quốc gia sẵn sàng chấp nhận rủi ro và sử dụng sức mạnh quân sự để thúc đẩy lợi ích tại khu vực. Abu Dhabi được cho làtừng hỗ trợ vũ khí cho các lực lượng dân quân ở Libya và Sudan, đồng thời triển khai lính đánh thuê tới Yemen nhằm mở rộng ảnh hưởng.

Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng vẫn chưa rõ UAE có đủ khả năng răn đe một đối thủ lớn mạnh và ở gần như Iran hay không. Lập trường cứng rắn này cũng khiến UAE có nguy cơ trở thành mục tiêu trong một cuộc xung đột kéo dài với các đợt leo thang định kỳ.

Đầu tháng 5, Iran đã tấn công một cảng dầu mỏ quan trọng tại Fujairah sau khi Hải quân Mỹ triển khai chiến dịch nhằm phá thế kiểm soát của Tehran tại eo biển Hormuz.

Bà Yasmine Farouk, Giám đốc dự án về Vùng Vịnh và bán đảo Arab thuộc Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nhận định: “Các nước này đang rơi vào thế khó vì họ không thể bảo vệ lợi ích của mình nếu không có sức ép quân sự của Mỹ nhằm vào Iran”.

Thay vì đoàn kết các quốc gia Vùng Vịnh trước đối thủ chung, cuộc chiến lại làm sâu sắc thêm bất đồng giữa Saudi Arabia và UAE khi hai nước lựa chọn cách tiếp cận khác nhau với Tehran.

Saudi Arabia hiện theo đuổi lập trường mềm mỏng hơn, thúc đẩy giải pháp ngoại giao nhằm giảm thiểu nguy cơ đối với các cơ sở năng lượng chiến lược trong bối cảnh áp lực ngân sách trong nước gia tăng. Trong khi đó, UAE đã rút khỏi Tổ chức Các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) do Saudi Arabia chi phối hồi đầu tháng 5.

Ông Matthew Hedges, học giả và tác giả cuốn sách về hệ thống chính trị UAE, nhận định: “Không còn cách nào khác. Hoặc là tiếp tục liên kết chặt chẽ với Mỹ, Israel và các lợi ích phương Tây - điều UAE đang làm - hoặc đi theo hướng ngược lại như Saudi Arabia hiện nay”.