Gia tăng sức ép quân sự, nhưng vẫn để ngỏ cánh cửa ngoại giao

Chỉ vài tuần sau khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, Tổng thống Donald Trump bất ngờ tuyên bố, ông tin rằng thỏa thuận này "đã kết thúc" và ông không chắc có còn muốn theo đuổi một thỏa thuận mới.

"Tôi nghĩ nó đã kết thúc rồi", ông Trump phát biểu bên lề hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ), đồng thời cho rằng quân đội Mỹ có thể "chỉ cần hoàn thành nốt công việc".

Chỉ vài giờ sau phát biểu này, quân đội Mỹ thông báo tiến hành các cuộc tấn công mới nhằm "làm suy yếu hơn nữa khả năng đe dọa tự do hàng hải ở eo biển Hormuz" của Iran.

Diễn biến trên làm dấy lên câu hỏi liệu Washington đang chuẩn bị cho một giai đoạn leo thang mới hay chỉ đang gia tăng sức ép để buộc Tehran nhượng bộ trong các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân và an ninh hàng hải.

Thực tế, ông Trump cũng khẳng định các cuộc tấn công mới không đồng nghĩa với việc Mỹ quay trở lại một cuộc chiến kéo dài. Điều này cho thấy Nhà Trắng vẫn để ngỏ khả năng kết hợp giữa sức ép quân sự và ngoại giao.

Ở chiều ngược lại, Iran cũng phát đi thông điệp cứng rắn. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Qalibaf, trưởng đoàn đàm phán của Tehran, cáo buộc chính quyền Trump nhiều lần vi phạm các điều khoản của thỏa thuận ban đầu.
"Chúng tôi sẽ không khuất phục", ông Qalibaf viết trên mạng xã hội X.

Các nỗ lực hòa giải vẫn được thúc đẩy

Mặc dù căng thẳng gia tăng, các hoạt động trung gian hòa giải vẫn đang diễn ra. Một quan chức tình báo khu vực tham gia hòa giải cho biết, các cuộc tiếp xúc cấp cao đang được tiến hành liên tục nhằm cứu vãn thỏa thuận ngừng bắn.

Theo nguồn tin này, Ngoại trưởng Pakistan và người đồng cấp Qatar cùng Giám đốc cơ quan tình báo Ai Cập đang dẫn đầu các nỗ lực trung gian. Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và các nhà lãnh đạo Saudi Arabia cũng tham gia hỗ trợ tiến trình này.

Washington được cho là không hài lòng trước các vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền tại eo biển Hormuz và cáo buộc Tehran trì hoãn các cuộc đàm phán hạt nhân. Trong khi đó, Iran cho rằng Mỹ mới là bên không thực hiện đầy đủ các cam kết liên quan đến eo biển Hormuz cũng như chưa bảo đảm việc thực thi lệnh ngừng bắn tại Lebanon.

Pakistan, quốc gia từng góp phần thúc đẩy thỏa thuận ngừng bắn, tiếp tục kêu gọi hai bên kiềm chế. "Không có lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục hợp tác, đối thoại và ngoại giao để đạt được mục tiêu chung về hòa bình trong khu vực", Bộ Ngoại giao Pakistan nêu trong tuyên bố.

Sức ép có thể là "con dao hai lưỡi"

Theo nhiều chuyên gia, các tuyên bố của ông Trump chưa đủ để kết luận Mỹ đã từ bỏ bàn đàm phán. Ông Michael Eisenstadt, cựu chuyên gia phân tích quân sự Mỹ, hiện điều hành Chương trình Nghiên cứu Quân sự và An ninh thuộc Viện Chính sách Cận Đông Washington, nhận định: "Chúng ta vẫn đang trong giai đoạn đàm phán, bất kể tổng thống đã nói gì".

Ông Michael Eisenstadt nhận định, đây là một phần của quá trình đàm phán và việc tuyên bố chấm dứt bản ghi nhớ cũng là một phần của quá trình đàm phán.

Nhận định này phù hợp với cách tiếp cận mà ông Trump từng nhiều lần áp dụng trước đây: sử dụng các tuyên bố cứng rắn và sức ép quân sự để nâng vị thế trước khi bước vào thương lượng.

Tuy nhiên, ông Ali Vaez, Giám đốc phụ trách vấn đề Iran của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (International Crisis Group), cảnh báo chiến lược này của nhà lãnh đạo Mỹ cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

"Rõ ràng đây là một nỗ lực nhằm tăng cường sức ép quân sự mà chưa đóng cửa cánh cửa ngoại giao. Nhưng thương lượng bằng vũ lực là một trò chơi nguy hiểm, bởi đến một lúc nào đó, chiến dịch gây áp lực có thể tự tạo ra động lực riêng và trở thành cuộc chiến mà lẽ ra phải tránh được", ông Ali Vaez.

Theo ông Vaez, Iran vẫn có động lực quay lại bàn đàm phán do cần các lợi ích kinh tế đã được hứa hẹn trong thỏa thuận tạm thời. Tuy nhiên, nếu các cuộc tấn công tiếp diễn thì có khả năng tính toán sai lầm của cả hai bên sẽ gia tăng, khiến tiến trình ngoại giao đối mặt nhiều trở ngại.

Bên cạnh yếu tố an ninh, bài toán chính trị bên trong nước Mỹ cũng sẽ ảnh hưởng tới các quyết định của Nhà Trắng. Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ sẽ diễn ra trong chưa đầy bốn tháng nữa, trong khi giá dầu và giá xăng tăng do căng thẳng tại Trung Đông có thể tác động trực tiếp tới cử tri Mỹ.

Chính ông Trump cũng thừa nhận điều này khi nói rằng giá dầu có thể tăng nếu Mỹ tiếp tục tấn công Iran, song cho rằng đó là cái giá chấp nhận được để ngăn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Những diễn biến hiện nay cho thấy Washington nhiều khả năng vẫn đang theo đuổi chiến lược "gây sức ép tối đa" nhằm giành lợi thế trên bàn đàm phán. Tuy nhiên, khoảng cách giữa gây sức ép và leo thang xung đột là rất mong manh, khiến triển vọng duy trì lệnh ngừng bắn tiếp tục phụ thuộc vào khả năng kiềm chế và đối thoại của cả hai bên.