Sự phát triển của mỗi địa phương ngày càng gắn chặt với khả năng hội nhập và khai thác hiệu quả các nguồn lực quốc tế. Điều đó đang làm thay đổi vai trò của công tác đối ngoại địa phương, từ thực hiện các hoạt động hợp tác truyền thống sang chủ động mở rộng không gian phát triển.

Cùng với sự chuyển dịch ấy, Bộ Ngoại giao xác định trở thành đối tác đồng hành, kết nối chiến lược để hỗ trợ các địa phương phát huy tối đa lợi thế đối ngoại.

Đồng hành để chuyển hóa lợi thế đối ngoại thành động lực phát triển

Theo Thứ trưởng Ngoại giao Ngô Lê Văn, từ sau Hội nghị Ngoại vụ toàn quốc lần thứ 21, công tác đối ngoại địa phương đã có bước phát triển rõ nét cả về tư duy, phương thức triển khai và hiệu quả đóng góp. Trong bối cảnh thế giới bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu sắc, đối ngoại địa phương không chỉ thích ứng mà từng bước trở thành một động lực quan trọng phục vụ phát triển.

Điểm đáng chú ý là các tỉnh, thành phố đã chuyển từ vai trò “tham gia” sang “kiến tạo”, từ thực hiện nhiệm vụ đối ngoại sang chủ động tạo dựng không gian phát triển cho địa phương. Với sự tham mưu của các cơ quan ngoại vụ, hơn 900 thỏa thuận quốc tế cấp địa phương được ký kết, gia hạn và duy trì hiệu lực; trên 2.500 hội nghị, hội thảo quốc tế được tổ chức tại các địa phương.

Quan trọng hơn, nội hàm hợp tác đã dịch chuyển từ giao lưu, hữu nghị sang hợp tác phát triển, tập trung vào thương mại, đầu tư, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và kết nối hạ tầng.

Nếu trước đây thành công của đối ngoại địa phương thường được đo bằng số lượng đoàn ra, đoàn vào hay các văn bản ký kết thì hiện nay tiêu chí đã thay đổi. Điều được quan tâm hơn là khả năng chuyển hóa các mối quan hệ đối ngoại thành dự án đầu tư, công nghệ mới, thị trường xuất khẩu hay nguồn lực phục vụ phát triển. Đó cũng là lý do Bộ Ngoại giao xác định phải đồng hành sâu hơn với các địa phương.

Theo Thứ trưởng Ngô Lê Văn, quan điểm xuyên suốt của Bộ là đối ngoại phải phục vụ thiết thực cho phát triển đất nước, và sự phát triển của đất nước được tạo nên từ sự phát triển của từng địa phương, từng ngành, từng doanh nghiệp và đời sống ngày càng tốt hơn của người dân.

Từ quan điểm đó, Bộ Ngoại giao cùng hệ thống các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài đã xác định phương châm “lấy người dân, địa phương và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ”. Vai trò của ngành ngoại giao không dừng ở việc mở rộng quan hệ quốc tế mà ngày càng đi sâu vào tìm kiếm cơ hội, kết nối đối tác, huy động nguồn lực và tháo gỡ các khó khăn cụ thể cho từng địa phương.

Có thể thấy, đây là bước chuyển quan trọng về tư duy quản lý. Thay vì chỉ thực hiện chức năng đối ngoại theo nghĩa truyền thống, Bộ Ngoại giao đang hướng tới vai trò của một “kiến trúc sư kết nối”, giúp các địa phương khai thác hiệu quả hơn những lợi thế mà mạng lưới quan hệ đối ngoại của đất nước mang lại.

Những con số cũng cho thấy sự thay đổi này. Chỉ tính từ năm 2024 đến nay, Bộ trưởng và lãnh đạo Bộ Ngoại giao đã thực hiện khoảng 270 đoàn công tác làm việc tại các địa phương cùng 24 cuộc làm việc với lãnh đạo địa phương tại Hà Nội. Điều đáng chú ý, theo Thứ trưởng Ngô Lê Văn, sau mỗi cuộc làm việc đều phải xác định rõ nội dung triển khai, rõ trách nhiệm và rõ kết quả, với tinh thần “Bộ Ngoại giao phải đi cùng địa phương, hiểu địa phương, cùng địa phương xác định nhu cầu và cùng tìm lời giải cho những bài toán phát triển đặt ra từ thực tiễn”.

Bên cạnh đó, Bộ Ngoại giao phát huy mạng lưới các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài để mở đường cho địa phương tiếp cận các cơ hội hợp tác quốc tế. Trong thời gian qua, bộ đã tổ chức 9 hội nghị kết nối quy mô lớn, tạo gần 2.000 cuộc kết nối giữa địa phương, doanh nghiệp Việt Nam với đối tác nước ngoài; tổ chức khoảng 700 hoạt động xúc tiến đầu tư, thương mại, du lịch và hỗ trợ ký kết hơn 420 thỏa thuận hợp tác. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là kết nối được bao nhiêu mà là những kết nối đó mang lại giá trị gì cho địa phương.

Hướng tới “đầu mối kết nối chiến lược” trong kỷ nguyên phát triển mới

Bối cảnh phát triển mới của đất nước cũng đặt ra yêu cầu mới đối với ngành ngoại giao. Nghị quyết số 06-NQ/TW của Bộ Chính trị và định hướng của Đại hội XIV xác định đối ngoại phải trở thành động lực mở ra không gian phát triển mới, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng cao trong giai đoạn tới.

Theo Thứ trưởng Ngô Lê Văn, Bộ Ngoại giao xác định năm nhóm nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn 2026-2028. Trước hết là chuyển mạnh tư duy đối ngoại từ bảo vệ không gian phát triển sang kiến tạo năng lực phát triển; từ thu hút nguồn lực sang lựa chọn, nâng cao chất lượng nguồn lực phục vụ các đột phá chiến lược, ưu tiên các lĩnh vực công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số và khoáng sản chiến lược.

Một trọng tâm khác là phát huy sức mạnh tổng hợp của ba trụ cột đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại nhân dân, đồng thời tiếp tục hoàn thiện thể chế và xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Trung ương, địa phương và doanh nghiệp. Theo đó, Bộ Ngoại giao sẽ giữ vai trò trung tâm điều phối, bảo đảm nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền.

Việc kiện toàn bộ máy ngoại vụ địa phương cũng được xác định là yêu cầu cấp thiết. Bộ hướng tới xây dựng đội ngũ cán bộ đối ngoại địa phương có bản lĩnh, chuyên nghiệp, hiện đại về tư duy và phương pháp làm việc, đáp ứng yêu cầu của một nền ngoại giao toàn diện, hiện đại trong kỷ nguyên số. Đồng thời, chuyển đổi số sẽ được đẩy mạnh thông qua việc xây dựng các nền tảng dữ liệu dùng chung, tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong công tác dự báo, nhận diện cơ hội và thách thức.

Đáng chú ý, Thứ trưởng Ngô Lê Văn nhấn mạnh, trong giai đoạn mới, Bộ Ngoại giao không chỉ đóng vai trò 'cầu nối', mà phải vươn lên trở thành "đầu mối kết nối chiến lược"và "đối tác đồng hành phát triển'"của các địa phương. Đồng hành phải từ sớm, từ xa và đến cùng: từ nhận diện cơ hội, lựa chọn đối tác, kết nối, đàm phán đến triển khai và theo dõi kết quả. Đích đến cuối cùng là làm sao để thế và lực của đất nước trên trường quốc tế được chuyển hóa ngày càng hiệu quả thành nguồn lực, cơ hội và động lực phát triển cụ thể cho từng địa phương”, Thứ trưởng Ngô Lê Văn nói.

Thông điệp này cho thấy một cách tiếp cận mới của ngành ngoại giao: lấy hiệu quả phát triển của địa phương làm thước đo cho hiệu quả công tác đối ngoại. Khi mỗi địa phương biết tận dụng tốt các cơ hội hợp tác quốc tế, thu hút được nguồn lực chất lượng cao và nâng cao năng lực cạnh tranh, sức mạnh tổng hợp của nền đối ngoại Việt Nam cũng sẽ được củng cố.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng ở mức hai con số và bước vào giai đoạn phát triển mới, đối ngoại địa phương vì thế không còn là “vệ tinh” của đối ngoại Trung ương mà đang trở thành một trong những lực lượng tuyến đầu mở rộng không gian phát triển.

Cùng với sự đồng hành của Bộ Ngoại giao, mô hình kết nối giữa Trung ương, địa phương, doanh nghiệp và mạng lưới cơ quan đại diện ở nước ngoài được kỳ vọng sẽ tạo nên những động lực mới, giúp chuyển hóa hiệu quả vị thế quốc tế của Việt Nam thành những giá trị cụ thể cho từng địa phương và cho sự phát triển bền vững của đất nước.