Từ nguồn gen quý đến chuỗi giá trị dược liệu

Con đường nhỏ uốn lượn đưa chúng tôi đến khu bảo tồn và phát triển trà hoa vàng tại xã Gia Lâm, tỉnh Ninh Bình, nằm trong vùng đệm Vườn quốc gia Cúc Phương. Được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi, nơi đây đang triển khai mô hình bảo tồn, nhân giống và ứng dụng khoa học đối với trà hoa vàng Cúc Phương - loài thực vật đặc hữu của Vườn quốc gia Cúc Phương.

Không chỉ bảo tồn nguồn gen, mô hình còn hướng tới hoàn thiện quy trình nhân giống, xây dựng vùng nguyên liệu và từng bước đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, góp phần nâng cao giá trị của dược liệu bản địa.

Xen giữa màu xanh của cây cối các khu chức năng của mô hình được quy hoạch bài bản gồmkhu bảo tồn và nhân giống trà hoa vàng, khu chế biến dược liệu, xưởng sản xuất và không gian thưởng trà, mỗi khu vực đảm nhiệm một mắt xích trong hành trình đưa nguồn gen quý của địa phương trở thành những sản phẩm có giá trị.

Dẫn chúng tôi tham quan khu dược liệu, ông Vũ Văn Tâm, Giám đốc Công ty TNHH dược liệu Vũ Gia cho biết, doanh nghiệp hiện lưu giữ 35 giống trà hoa vàng của Việt Nam phục vụ công tác bảo tồn và nghiên cứu. Trong khoảng 60 giống trà hoa vàng được ghi nhận trên cả nước, trà hoa vàng Cúc Phương (Camellia cucphuongensis) là loài thực vật đặc hữu của Vườn quốc gia Cúc Phương và cũng là đối tượng trọng tâm của đề tài khoa học cấp tỉnh do doanh nghiệp thực hiện.

Để bảo tồn bền vững một loài cây quý, việc lưu giữ nguồn gen thôi là chưa đủ mà cần tạo được nguồn giống ổn định và hình thành chuỗi giá trị từ nghiên cứu đến sản xuất. Xuất phát từ định hướng đó, Vũ Gia đã triển khai đề tài "Xây dựng mô hình bảo tồn và nhân giống trà hoa vàng Cúc Phương (Camellia cucphuongensis Ninh & Rosmann) bằng phương pháp giâm hom tại Ninh Bình".

Điểm mới của đề tài là không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn nguồn gen trong tự nhiên mà còn hoàn thiện quy trình nhân giống bằng phương pháp giâm hom, từ lựa chọn cây mẹ, xác định thời vụ, giá thể, chất kích thích ra rễ đến quy trình chăm sóc cây giống. Kết quả nghiên cứu giúp chủ động nguồn giống có chất lượng, tạo tiền đề xây dựng vùng nguyên liệu trà hoa vàng Cúc Phương theo hướng tập trung, bền vững và từng bước đưa kết quả nghiên cứu khoa học vào thực tiễn sản xuất.

Công ty TNHH Dược liệu Vũ Gia là đơn vị đầu tiên tại Việt Nam ứng dụng công nghệ sấy thăng hoa vào chế biến trà hoa vàng. Công nghệ này giúp những bông trà sau khi sấy vẫn giữ gần như nguyên vẹn hình dáng, màu sắc và phần lớn hoạt chất tự nhiên.

Song song với đó, doanh nghiệp đầu tư đồng bộ quy trình canh tác theo hướng hiện đại, bền vững. Vùng nguyên liệu được áp dụng hệ thống tưới nhỏ giọt kết hợp bổ sung dinh dưỡng hữu cơ, mô hình vườn rừng đa tầng và các chế phẩm vi sinh nhằm tạo cân bằng sinh học, bảo vệ môi trường. Toàn bộ quy trình từ chọn giống, chăm sóc, thu hái đến sơ chế được chuẩn hóa; vùng trồng đạt tiêu chuẩn hữu cơ, GACP-WHO, còn nhà xưởng chế biến đạt tiêu chuẩn HACCP.

Trên nền tảng đó, từ hoa và lá trà hoa vàng, doanh nghiệp đã phát triển nhiều sản phẩm như trà hoa vàng sấy thăng hoa, trà túi lọc, trà hòa tan, bột matcha, nguyên liệu chiết xuất, mỹ phẩm chăm sóc da và đồ uống lên men Kombucha. Trong đó, sản phẩm trà hoa vàng túi lọc và trà hoa vàng 50 gr đã đạt sản phẩm OCOP 4 sao. Năm 2023, các sản phẩm từ trà hoa vàng Cúc Phương được bình chọn là Sản phẩm tiêu biểu Quốc gia, góp phần nâng cao giá trị dược liệu bản địa và từng bước đưa kết quả nghiên cứu khoa học vào thực tiễn sản xuất.

Không dừng lại ở đó, doanh nghiệp đang tiếp tục xây dựng đề tài mới về hoàn thiện quy trình sản xuất dược liệu từ trà hoa vàng, đồng thời phối hợp với Trường Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng nhằm đánh giá tác dụng của các hoạt chất từ trà hoa vàng đối với sức khỏe con người, làm cơ sở phát triển các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe.

"Muốn công tác bảo tồn thực sự bền vững thì phải tạo ra những sản phẩm từ chính nguồn gen được bảo tồn để phục vụ sức khỏe người dân. Có như vậy, việc bảo tồn mới có ý nghĩa và có điều kiện phát triển lâu dài", ông Vũ Văn Tâm chia sẻ.

Để khoa học bước ra từ phòng thí nghiệm

Không chỉ với trà hoa vàng Cúc Phương, tinh thần đổi mới sáng tạo đang dần lan tỏa trong cộng đồng doanh nghiệp và hợp tác xã trên địa bàn tỉnh Ninh Bình.

Ông Vũ Trọng Quế, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Ninh Bình cho biết, việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW đã tạo động lực để doanh nghiệp, HTX (hợp tác xã) mạnh dạn đầu tư cho nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, từng bước nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm cũng như năng lực cạnh tranh trên thị trường.

Kết quả khảo sát năm 2026 đối với 362 doanh nghiệp, hợp tác xã trên địa bàn tỉnh cho thấy. có 181 đơn vị phát sinh hoạt động đổi mới sáng tạo, chiếm 50% số đơn vị được khảo sát. Doanh thu từ các sản phẩm, dịch vụ mới hoặc được cải tiến đạt trung bình khoảng 24,1% tổng doanh thu của các đơn vị.

Toàn tỉnh có 21 doanh nghiệp khoa học và công nghệ, 3 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo và 1 doanh nghiệp công nghệ cao hoạt động ổn định trong các lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, cơ khí chế tạo, vật liệu mới, dược phẩm, công nghệ môi trường và chế biến nông sản. Những doanh nghiệp này không chỉ góp phần thương mại hóa các kết quả nghiên cứu mà còn từng bước hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của tỉnh, gắn kết hoạt động nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn của sản xuất và đời sống.

Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Ninh Bình cho rằng, thời gian tới, ngành khoa học và công nghệ sẽ tiếp tục tham mưu triển khai hiệu quả các cơ chế, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ; thúc đẩy hình thành các doanh nghiệp khoa học và công nghệ, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, đồng thời tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp.

Từ những cánh đồng dược liệu dưới chân núi Cúc Phương đến các nhà máy, xưởng sản xuất trên địa bàn tỉnh, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo đang từng bước hiện diện. Những kết quả bước đầu đó cho thấyNghị quyết số 57-NQ/TWđang được cụ thể hóa bằng những giá trị mới, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội của Ninh Bình.