Chuyển đổi từ phát triển theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu

Qua các kỳ Đại hội VII, VIII, IX, X, XI, XII và XIII, tư duy của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ (KHCN) không ngừng được bổ sung và hoàn thiện. Từ việc xác định KHCNlà quốc sách hàng đầu,Đảng từng bước nâng tầm đưaKHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (ĐMST và CĐS) trở thành động chínhđể đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Tư duy này được khẳng định rõ trong Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng vàHội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV.

Cung cấp thông tin tại hội thảo"Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên KHCN, ĐMST và CĐS", PGS.TS. Dương Trung Ý, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản cho rằng, đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên KHCN, ĐMST và CĐS là quá trình chuyển đổi căn bản phương thức phát triển quốc gia từ mô hình phát triển chủ yếu dựa vào tài nguyên, lao động giá rẻ và tăng trưởng theo chiều rộng sang mô hình phát triển dựa chủ yếu vào tri thức, KHCN, ĐMST, chất lượng nguồn nhân lực và năng suất lao động nhằm tạo ra sự phát triển nhanh, bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Về bản chất, đây là quá trình chuyển đổi từ phát triển theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu; từ phụ thuộc vào khai thác tài nguyên sang dựa vào tri thức và công nghệ; từ cạnh tranh bằng lao động giá rẻ sang cạnh tranh bằng công nghệ và đổi mới sáng tạo; từ tăng trưởng số lượng sang nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của phát triển.

Thực tiễn phát triển của thế giới cho thấy, những quốc gia sớm nắm bắt và làm chủ KHCN mới, đi tiên phong trong ĐMST và CĐS đều tạo ra bước nhảy vọt về chất lượng tăng trưởng và vị thế quốc tế. Vì vậy, việc đặt KHCN, ĐMST và CĐS ở vị trí trung tâm của đổi mới mô hình phát triển đất nước là điều kiện quyết định để Việt Nam thực hiện mục tiêu phát triển trong kỷ nguyên mới của dân tộc.

Để thực hiện điều này, PGS.TS. Dương Trung Ý cho rằng cần tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với phát triển KHCN, ĐMST và CĐS. Đảng cần lãnh đạo, chỉ đạo các cơ quan, tổ chức xây dựng, hoàn thiện cơ chế quản lý, khung pháp lý; tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện chương trình hành động của Đại hội XIV của Đảng; kịp thời phát hiện những lỗi thời trong xây dựng và thể chế hóa chính sách liên quan làm ảnh hưởng đến mục tiêu, nội dung của mô hình phát triển đất nước dựa trên KHCN, ĐMST và CĐS.

Bên cạnh đó, các cấp, các ngành, cộng đồng DN và toàn xã hội tiếp tục đổi mới tư duy và nâng cao nhận thức về mô hình phát triển mới của đất nước. “Các cấp ủy đảng, chính quyền, nhất là người đứng đầu, cần thực sự tiên phong trong đổi mới tư duy phát triển, chuyển từ tư duy quản lý truyền thống sang tư duy quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu và công nghệ số; chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, từ quản lý quy trình sang quản trị theo mục tiêu và kết quả đầu ra. Xây dựng và mở rộng cơ chế thử nghiệm chính sách mới đối với các lĩnh vực công nghệ mới”, PGS.TS. Dương Trung Ý nhấn mạnh.

Theo GS.TS. Dương Trung Ý, điều cần thiết là chúng ta phải nâng cao văn hóa đổi mới sáng tạo theo cách tôn trọng ý tưởng mới, chấp nhận sự khác biệt; bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, giảm tâm lý “sợ sai”, phát triển hệ sinh thái sáng tạo và xây dựng môi trường xã hội tôn trọng tri thức, khuyến khích sáng tạo, bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ. Chỉ khi đổi mới sáng tạo trở thành một giá trị văn hóa phổ biến trong toàn xã hội, nó mới có thể trở thành động lực nội sinh cho đổi mới mô hình phát triển đất nước, góp phần vào sự thành công của đổi mới mô hình phát triển đất nước”.

Hoàn thiện thể chế, chính sách, pháp luật phù hợp với cơ chế thị trường và thông lệ quốc tế

Cùng chung ý kiếnđổi mới mô hình phát triển đất nước phảidựa vào KHCN, ĐMST, CĐS, GS.TS. Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Namnêu giải pháp: “Chúng ta khuyến khích DN đầu tư dài hạn cho công nghệ thay vì chỉ mở rộng sản xuất theo chiều rộng. Đất nước cần có chiến lược phát triển các ngành công nghệ chiến lược có khả năng tạo ra năng lực cạnh tranh dài hạn, lựa chọn một số lĩnh vực ưu tiên có tính nền tảng và khả năng lan tỏa cao. Việc xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, không chỉ là việc làm của Nhà nước mà phải là mạng lưới liên kết giữa Nhà nước, DN, viện nghiên cứu, trường đại học, quỹ đầu tư, chuyên gia công nghệ và thị trường, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế và đầu tư nền tảng; DN là trung tâm của đổi mới; trường đại học và viện nghiên cứu là nguồn cung tri thức; thị trường vốn cung cấp tài chính cho rủi ro công nghệ; và xã hội tạo ra văn hóa chấp nhận sáng tạo, thử nghiệm và thất bại có kiểm soát”.

GS.TS. Hoàng Văn Cường cho rằng, mô hình tăng trưởng mới của đất nước phải dựa trên cơ cấu ngành và không gian phát triển kinh tế theo hướng công nghệ cao, giá trị gia tăng cao và phát thải thấp; phát triển dịch vụ hiện đại như tài chính, logistics, giáo dục, y tế, công nghệ thông tin, thiết kế, tư vấn và dịch vụ sáng tạo; hiện đại hóa nông nghiệp theo hướng nông nghiệp sinh thái, thông minh, có giá trị cao. Đồng thời, cần phát triển các vùng động lực, đô thị sáng tạo, trung tâm tài chính, trung tâm công nghệ cao và hành lang kinh tế liên vùng để tạo cực tăng trưởng mới.

Ở một khía cạnh khác, GS.TS. Nguyễn Quang Thuấn, ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ươngcho rằng, đất nước cần tập trung hoàn thiện thể chế, chính sách, pháp luật phù hợp với cơ chế thị trường và thông lệ quốc tế, trong đó chú trọng tháo gỡ các rào cản về hệ thống luật pháp, chính sách kinh tế, tài chính, thủ tục hành chính đối với hoạt động KHCN, ĐMST.

“Chúng ta cần xây dựng cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội để KHCN, ĐMST và CĐS đáp ứng yêu cầu thực sự là động lực chính của tăng trưởng kinh tế, tạo bứt phá nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Đổi mới căn bản quản lý nhà nước về KHCN, tháo gỡ các nút thắt, rào cản trong hoạt động KHCN, ĐMST, trọng tâm là đổi mới cơ chế tài chính, cơ chế tự chủ, tạo thuận lợi nhất cho phát triển KHCN, ĐMST. Hoàn thiện đồng bộ cơ chế, chính sách đào tạo, sử dụng, đãi ngộ, tôn vinh, môi trường hoạt động sáng tạo cho đội ngũ chuyên gia, nhất là những chuyên gia giỏi, có nhiều cống hiến cho đất nước”, GS.TS. Nguyễn Quang Thuấn nhận xét.