Sáng nay 20/8, Báo Nhân dân, Tạp chí Cộng sản, Đại học Kinh tế Quốc dân và Đại học Kinh tế TP.HCM phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới”.

Phát biểu khai mạc, PGS.TS Bùi Đức Thọ, Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân nhận định, Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng trong quá trình phát triển. Sau 40 năm đổi mới, nền kinh tế đã đạt nhiều thành tựu, nhưng mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào tài nguyên, vốn và lao động giá rẻ đang dần chạm tới giới hạn.

Theo ông, yêu cầu của kỷ nguyên mới đòi hỏi Việt Nam phải chuyển mạnh sang mô hình dựa trên khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và quản trị quốc gia hiện đại.

Động lực tăng trưởng truyền thống đang dần suy giảm

Tham luận tại hội thảo, GS.TS. Ngô Thắng Lợi, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, 40 năm Đổi mới đã tạo nền tảng quan trọng để Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới.

Tăng trưởng GDP bình quân mỗi năm đạt khoảng 6,4%, gấp đôi mức tăng trưởng bình quân toàn cầu và cao hơn nhiều quốc gia trong khu vực. Nếu năm 1990, quy mô GDP của Việt Nam mới đạt khoảng 6,7 tỷ USD, xếp thứ 85 thế giới, thì sau 40 năm, GDP đã vượt 500 tỷ USD, đưa Việt Nam lên vị trí thứ 35 thế giới. Quy mô nền kinh tế theo đó tăng hơn 70 lần.

Tuy nhiên, theo GS.TS Ngô Thắng Lợi, phía sau những con số tăng trưởng ấn tượng là những điểm nghẽn cần được giải quyết nếu Việt Nam muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong dài hạn. Đáng chú ý, tốc độ tăng trưởng có xu hướng chậm lại, trong khi các động lực truyền thống chưa tạo được sự chuyển biến về chất lượng.

“Các động lực tăng trưởng vẫn chủ yếu dựa vào những yếu tố truyền thống, trong đó có vốn đầu tư; mức độ phụ thuộc vào khu vực FDI còn lớn, trong khi năng lực của khu vực kinh tế tư nhân trong nước chưa đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới”, GS.TS Ngô Thắng Lợi chỉ rõ.

Theo ông, nếu tiếp tục dựa vào mô hình cũ, Việt Nam sẽ khó đạt các mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững trong tương lai.

Từ thực tế này, mô hình phát triển mới cần được xây dựng trên hai nhóm cấu phần. Nhóm thứ nhất là các mục tiêu phát triển, hướng tới phát triển bao trùm và bền vững, phát triển văn hóa, con người, bảo vệ môi trường, hội nhập quốc tế sâu rộng, xây dựng xã hội hiện đại và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Nhóm thứ hai là các điều kiện và động lực thực hiện, gồm xây dựng nền kinh tế hiệu quả, tự chủ và hội nhập; đồng thời hình thành nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực và hiệu quả.

Tăng năng suất, nâng chất lượng FDI

Theo GS.TS Ngô Thắng Lợi, để tạo bước đột phá về tăng trưởng, trước hết Việt Nam phải đẩy nhanh đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP).

Trong thời gian qua, tốc độ tăng trưởng TFP còn rất thấp, chỉ bằng khoảng một phần ba tốc độ tăng trưởng trung bình. Vì vậy, việc nâng tốc độ tăng TFP sẽ có tác động trực tiếp đến khả năng nâng tốc độ tăng trưởng chung của nền kinh tế.

Bên cạnh năng suất, vấn đề FDI cũng cần được nhìn nhận lại. GS.TS. Ngô Thắng Lợi cho rằng, Việt Nam không nên tiếp tục đặt nặng việc gia tăng số lượng dự án FDI, mà cần chuyển từ tư duy “xúc tiến thu hút FDI” sang “xúc tiến đầu tư tại chỗ”.

“Không cần quá chú trọng số lượng FDI mà quan trọng là lựa chọn được các nhà đầu tư mang tính chiến lược, từ đó giữ chân họ và tạo điều kiện để họ tiếp tục đầu tư tại Việt Nam”, ông nói.

Theo hướng này, các doanh nghiệp FDI cần được khuyến khích tăng cường chuyển giao công nghệ, liên kết với doanh nghiệp trong nước và tạo ra hiệu ứng lan tỏa lớn hơn đối với nền kinh tế.

Đối với khu vực tư nhân, cần hình thành mối liên kết chặt chẽ hơn giữa các doanh nghiệp. Trong đó, doanh nghiệp lớn phải trở thành đầu tàu, có khả năng kéo theo doanh nghiệp vừa, nhỏ, thậm chí doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ cùng tham gia chuỗi giá trị.

GS.TS Ngô Thắng Lợi cũng nhấn mạnh, yêu cầu phân định rõ vai trò của ba khu vực kinh tế. Theo đó, khu vực Nhà nước phải thực sự đóng vai trò chủ đạo; khu vực tư nhân là động lực quan trọng nhất; còn khu vực FDI là nguồn bổ trợ quan trọng cho quá trình phát triển.

Muốn tăng trưởng hai con số phải nâng giá trị nội tại

Một góc nhìn khác về điều kiện tăng trưởng được GS.TS. Sử Đình Thành, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, nguyên Giám đốc Đại học Kinh tế TP.HCM đưa ra trên cơ sở nghiên cứu dữ liệu của 165 quốc gia trong hơn nửa thế kỷ.

Theo nghiên cứu, có 4 yếu tố then chốt quyết định khả năng đạt mức tăng trưởng kinh tế hai con số gồm: tỷ lệ đầu tư, tỷ trọng ngành chế biến chế tạo giá trị cao, quy mô chi tiêu chính phủ và khả năng kiểm soát lạm phát.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam, GS.TS. Sử Đình Thành cho rằng, nền kinh tế đang có lợi thế lớn về độ mở thương mại và khả năng thu hút FDI. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở khả năng chuyển hóa những nguồn lực này thành năng lực nội tại, đặc biệt trong lĩnh vực chế biến, chế tạo.

“Việt Nam cần tránh phụ thuộc thuần túy vào số lượng vốn đầu tư mà phải tập trung nâng cao năng lực nội lực và dịch chuyển cơ cấu kinh tế sang các ngành có hàm lượng giá trị gia tăng cao để duy trì đà tăng trưởng bền vững”, GS.TS. Sử Đình Thành nhấn mạnh.

Theo GS.TS. Sử Đình Thành, bài toán quan trọng hiện nay là chuyển hóa dòng vốn FDI và độ mở thương mại lớn thành năng lực công nghệ và nội lực thực tế của doanh nghiệp trong nước. Khi hội nhập được kết hợp với quá trình nội lực hóa, nền kinh tế mới có thể tạo ra sự cộng hưởng đủ mạnh để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu.

Từ kết quả nghiên cứu, ông cho rằng, tăng trưởng hai con số chỉ có thể duy trì bền vững nếu Việt Nam giải quyết đồng thời bài toán chuyển dịch cơ cấu ngành sang các lĩnh vực có tỷ suất sinh lời và giá trị gia tăng cao, kiểm soát lạm phát và tối ưu hóa chi tiêu Chính phủ.

Như vậy, thách thức của Việt Nam trong giai đoạn mới không chỉ là tăng trưởng nhanh hơn, mà quan trọng hơn là tăng trưởng bằng một động lực khác. Khi dư địa từ vốn, lao động giá rẻ và chuyển dịch cơ cấu ngày càng thu hẹp, năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực của doanh nghiệp trong nước sẽ quyết định khả năng tạo ra một chu kỳ tăng trưởng mới.

Đây cũng là nền tảng để Việt Nam chuyển từ mô hình tăng trưởng chủ yếu dựa vào mở rộng nguồn lực sang mô hình phát triển dựa trên hiệu quả, tự chủ, giá trị gia tăng cao và khả năng cạnh tranh dài hạn.