Ngày 10/10, tại Nhà Quốc hội, Hà Nội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội phối hợp với Bộ Công an tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia với chủ đề “Phát huy giá trị văn hóa Việt Nam thành một động lực quan trọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”.

Hội thảo tập trung làm rõ vai trò của văn hóa và con người trong phát triển đất nước, nhận diện những điểm nghẽn về thể chế, chính sách, nguồn lực, đồng thời đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước.

Sự kiện tiếp nối những trao đổi chính sách tại Hội thảo Văn hóa năm 2024, đồng thời đặt vấn đề phát triển văn hóa trong mối quan hệ với yêu cầu tăng trưởng, đổi mới mô hình phát triển và nâng cao chất lượng đời sống nhân dân.

Việc Ủy ban Văn hóa và Xã hội phối hợp với Bộ Công an tổ chức hội thảo cũng thể hiện cách tiếp cận liên ngành, gắn phát huy giá trị văn hóa với hoàn thiện pháp luật, bảo vệ an ninh văn hóa và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh.

Tại hội thảo, PGS.TS Triệu Thế Hùng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhấn mạnh rằng, giá trị của một quyết sách lớn chỉ được khẳng định đầy đủ khi tầm nhìn chính trị được chuyển hóa thành thể chế khả thi, được bảo đảm bằng nguồn lực và năng lực thực thi. Kết quả cuối cùng phải được đo bằng sự phát triển con người và chất lượng đời sống văn hóa của nhân dân.

Quan điểm này đặt ra yêu cầu phát huy vai trò của cơ quan lập pháp không chỉ trong xây dựng chính sách mà còn trong theo dõi, giám sát để chính sách tạo ra thay đổi thực chất.

Từ tầm nhìn chiến lược đến kiến tạo thể chế đồng bộ

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy chiến lược, xác định văn hóa là nền tảng tinh thần vững chắc, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển bền vững đất nước. Văn hóa cần được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với kinh tế, chính trị, xã hội, khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế; con người vừa là trung tâm, vừa là chủ thể và mục tiêu của phát triển.

Cụ thể hóa định hướng này, Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai các cơ chế, chính sách đặc thù, tháo gỡ những điểm nghẽn về ngân sách, đất đai, thuế, nhân lực và hoạt động sáng tạo. Tuy nhiên, ban hành chính sách mới là bước khởi đầu. Hiệu quả của các quyết sách phụ thuộc vào mức độ đồng bộ của hệ thống pháp luật, tính khả thi của quy định và khả năng tổ chức thực hiện trong thực tiễn.

Trong tiến trình đó, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội có vai trò quan trọng trong nghiên cứu, thẩm tra, tham gia hoàn thiện chính sách và nhận diện những vấn đề cần tháo gỡ. Đặc thù của lĩnh vực văn hóa đòi hỏi cách tiếp cận liên ngành, bởi phát triển văn hóa không chỉ liên quan đến bảo tồn di sản, văn học, nghệ thuật hay hoạt động của các thiết chế văn hóa, mà còn gắn với đầu tư, tài chính, đất đai, sở hữu trí tuệ, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực.

Theo định hướng được PGS.TS Triệu Thế Hùng nêu tại hội thảo, Chương trình hành động quốc gia về phát triển văn hóa cần được thiết kế như một “kiến trúc thực thi”, có sự liên kết chặt chẽ giữa mục tiêu, nhiệm vụ, nguồn lực và trách nhiệm. Mỗi nhiệm vụ phải xác định rõ sản phẩm đầu ra, cơ quan chịu trách nhiệm chính, nguồn lực bảo đảm, thời hạn hoàn thành và phương thức đo lường kết quả. Cách tiếp cận này giúp hạn chế tình trạng nhiệm vụ dàn trải, nhiều cơ quan cùng tham gia nhưng thiếu đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng.

Đáng chú ý, chương trình hành động cần được triển khai theo các trụ cột liên thông, từ hoàn thiện thể chế, xây dựng con người và môi trường văn hóa, bảo tồn và phát huy di sản đến phát triển văn học, nghệ thuật, công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số, nhân lực và ngoại giao văn hóa.

Vai trò của Ủy ban không chỉ là góp phần hoàn thiện từng quy định, mà còn thúc đẩy tính thống nhất giữa các chính sách, tạo hành lang pháp lý thuận lợi để những giá trị văn hóa được bảo tồn, phát huy và chuyển hóa thành nguồn lực phát triển.

Giám sát thực thi, lấy hiệu quả thụ hưởng của nhân dân làm thước đo

Nếu thể chế tạo hành lang cho phát triển thì tổ chức thực hiện và giám sát quyết định hiệu quả của chính sách. Đây là yêu cầu đặt ra đối với Quốc hội nói chung và Ủy ban Văn hóa và Xã hội nói riêng trong quá trình đồng hành với các chính sách phát triển văn hóa.

Thực tiễn cho thấy, hiệu quả phát triển văn hóa không thể chỉ được đánh giá qua số lượng công trình được xây dựng, sự kiện được tổ chức hay kinh phí được phân bổ. Điều quan trọng hơn là các nguồn lực đó tạo ra những thay đổi gì trong đời sống tinh thần của người dân; các thiết chế văn hóa có thực sự hoạt động hiệu quả; người dân có cơ hội tiếp cận, sáng tạo và thụ hưởng văn hóa bình đẳng hay không; những giá trị di sản có được trao truyền và phát huy trong đời sống đương đại hay không.

Từ góc độ cơ quan dân cử, PGS.TS Triệu Thế Hùng nhấn mạnh trách nhiệm của Quốc hội không dừng ở việc thông qua nghị quyết mà phải đồng hành trong suốt quá trình thực thi. Theo đó, cần phát huy đồng bộ vai trò hoàn thiện pháp luật, giám sát, phân bổ và giám sát nguồn lực đúng mục tiêu, đồng thời lắng nghe ý kiến của nhân dân, cử tri và cộng đồng sáng tạo. Hoạt động giám sát cần kết hợp báo cáo hành chính với khảo sát độc lập, dữ liệu ngân sách, đánh giá chuyên gia và phản hồi của người dân để nhận diện đúng những khó khăn, bất cập.

Định hướng này cho thấy yêu cầu đổi mới phương thức giám sát theo hướng dựa trên kết quả và bằng chứng. Ủy ban Văn hóa và Xã hội có thể góp phần thúc đẩy việc xây dựng khung đo lường thống nhất, số hóa dữ liệu, gắn từng mục tiêu với cơ quan chủ trì, nguồn lực, thời hạn và chỉ số kết quả. Việc công khai tiến độ, kết quả thực hiện sẽ tạo điều kiện để Quốc hội, cử tri và xã hội cùng theo dõi, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan thực thi.

Bên cạnh đó, đối thoại chính sách với nghệ sĩ, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, nhà khoa học và cộng đồng thực hành di sản cần được coi trọng. Những ý kiến từ thực tiễn sẽ giúp cơ quan lập pháp nhận diện các rào cản mà quy định hiện hành chưa giải quyết được, từ đó kiến nghị điều chỉnh chính sách phù hợp hơn với đặc thù của hoạt động sáng tạo và nhu cầu thụ hưởng văn hóa.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, nhiệm vụ giám sát còn gắn với việc bảo vệ an ninh văn hóa, bản quyền và các giá trị văn hóa Việt Nam trên không gian mạng. Sự phối hợp giữa các cơ quan lập pháp, quản lý nhà nước và lực lượng chức năng có ý nghĩa quan trọng trong việc vừa bảo đảm môi trường văn hóa an toàn, lành mạnh, vừa tạo điều kiện cho sáng tạo và lan tỏa những giá trị tích cực.

Khơi thông nguồn lực, đưa văn hóa trở thành động lực phát triển quốc gia

Một trong những vấn đề trọng tâm được đặt ra tại hội thảo là khơi thông nguồn lực để văn hóa phát triển tương xứng với tiềm năng. Theo ý kiến của PGS.TS Triệu Thế Hùng, đột phá về nguồn lực cần được triển khai đồng bộ với cơ chế về tài chính, đất đai, thuế, chính sách đãi ngộ nhân lực và các hình thức đặt hàng, khoán chi đối với sản phẩm sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước. Cùng với nguồn lực công, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp, cộng đồng và các chủ thể sáng tạo tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển văn hóa.

Nghị quyết số 28/2026/QH16 quy định chi ngân sách cho văn hóa tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước và tăng dần, đồng thời mở ra những cơ chế hỗ trợ, khuyến khích đầu tư trong lĩnh vực văn hóa. Đây là cơ sở quan trọng để tăng cường nguồn lực cho phát triển. Tuy nhiên, cùng với việc bảo đảm nguồn vốn, cần nâng cao hiệu quả sử dụng, xác định đúng trọng tâm ưu tiên và đánh giá rõ tác động của từng chương trình, dự án đối với đời sống văn hóa.

Phát triển công nghiệp văn hóa cũng là hướng đi cần được thúc đẩy. Di sản, tri thức, bản sắc và năng lực sáng tạo của người Việt Nam có thể trở thành nền tảng hình thành các sản phẩm, dịch vụ, việc làm và thương hiệu có giá trị. Để công nghiệp văn hóa đóng góp mục tiêu 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045, như định hướng được nêu tại hội thảo, cần xây dựng hệ sinh thái đồng bộ về thể chế, tài chính, nhân lực, hạ tầng, bản quyền, phân phối và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.

Trong quá trình này, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội có vai trò góp phần hoàn thiện cơ chế huy động nguồn lực, theo dõi việc thực hiện các chính sách ưu đãi và kiến nghị tháo gỡ rào cản từ thực tiễn. Đồng thời, việc phát triển văn hóa cần bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và khai thác, giữa lợi ích kinh tế với giá trị xã hội, giữa đổi mới sáng tạo với gìn giữ bản sắc dân tộc.

Chuyển đổi số mở ra không gian mới cho bảo tồn, lưu trữ, quảng bá di sản và phát triển các sản phẩm sáng tạo. Song, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi cùng nguồn nhân lực phù hợp, cơ sở dữ liệu liên thông, cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và phương thức quản trị minh bạch. Vì vậy, hoàn thiện thể chế, phát triển nhân lực và tăng cường giám sát cần được triển khai như những nhiệm vụ gắn bó chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau.

Trên hết, người dân phải là chủ thể của đời sống văn hóa, vừa tham gia sáng tạo, gìn giữ, trao truyền các giá trị, vừa được thụ hưởng thành quả phát triển. Việc bảo đảm cơ hội tiếp cận văn hóa cho trẻ em, người khuyết tật, người nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số là yêu cầu quan trọng để phát triển văn hóa toàn diện, không để ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình thụ hưởng các giá trị tinh thần.

Hội thảo khoa học cấp quốc gia ngày 10/10tiếp tục khẳng định yêu cầu chuyển từ tầm nhìn chiến lược sang năng lực thực thi, từ ban hành chính sách sang tạo ra kết quả có thể đo lường trong đời sống. Những kiến nghị được tổng hợp sau hội thảo sẽ là cơ sở tham khảo cho quá trình hoàn thiện chính sách và tổ chức thực hiện trong giai đoạn mới.

Với chức năng, nhiệm vụ của mình, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội có vai trò kết nối yêu cầu hoàn thiện thể chế với thực tiễn đời sống; thúc đẩy sự đồng bộ giữa chính sách, nguồn lực và trách nhiệm thực thi; đồng thời tăng cường giám sát để bảo đảm các quyết sách hướng tới lợi ích thiết thực của nhân dân. Khi thể chế được hoàn thiện, nguồn lực được khơi thông và hiệu quả được đo bằng những chuyển biến cụ thể, văn hóa sẽ thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, góp phần nâng cao chất lượng phát triển và khẳng định vị thế Việt Nam trong kỷ nguyên mới.