Nghệ thuật "thẩm âm" trái cây

Vừa tất bật thu hoạch sầu riêngtại một nhà vườn ở xã Nha Bích, TP.Đồng Nai - trước đây là thị xã Chơn Thành, tỉnh Bình Phước, anh Võ Quốc Thành (38 tuổi,quê Đắk Lắk), chia sẻ, công việc hằng ngày của anh là dùng phần cán dao gõ nhẹ vào thân quả sầu riêng, chăm chú lắng nghe tiếng vang phát ra để đánh giá chính xác độ già, lượng cơm và độ chín bên trong.

Tuy nhiên, kỹ năng này không thể hình thành trong một sớm một chiều. Anh Thành bộc bạch, thuở mới vào nghề, việc cắt phải quả non, quả yếu là điều khó tránh khỏi.

Mỗi lần sai sót, thợ đều phải tự bỏ tiền túi để đền bù cho chủ vườn hoặc chủ vựa. Trải qua những vấp ngã, anh rèn luyện sự cẩn trọng và tập trung cao độ để cảm nhận âm thanh tốt nhất.

Anh Thành chia sẻ: "Khi lỡ tay cắt trúng trái chưa đủ tuổi, mình phải tự rút kinh nghiệm sâu sắc. Gặp những vườn sầu xả (vườn đã thu hoạch gần hết, chỉ còn lại ít trái rải rác), thợ phải chủ động xin đi chậm lại để gõ thật kỹ, lắng nghe thật rõ âm thanh. Có như vậy mới đạt được độ chính xác tuyệt đối, tránh tối đa việc cắt nhầm trái non, trái yếu".

Không chỉ phân biệt tiếng gõ trầm - bổng hay đục - trong, thợ cắt còn phải am hiểu tường tận từng chủng loại sầu riêng và đặc tính thổ nhưỡng của mỗi địa phương. Mỗi giống sầu riêng đều có chu kỳ sinh trưởng và ngày tuổi khác nhau để đạt độ chín hoàn hảo.

Anh Bùi Duy Hạnh (40 tuổi, quê Nghệ An), người có hơn 10 năm thâm niên trong nghề và đã đi qua khắp các vùng miền, bật mí: “Thông thường, quy trình đến lúc thu hoạch là khoảng 90 ngày đối với sầu riêng Ri6 và 120 ngày đối với sầu Thái. Đến đúng số ngày đó, chúng tôi mới vào tận vườn để thử cơm. Khi thấy cơm đã đạt độ chín thì mới tiến hành cắt. Đối với những thợ lành nghề, việc nhận biết còn dễ dàng hơn thông qua trực giác. Chỉ cần nhìn qua mẫu trái đã biết chính xác quả sầu đã đủ độ già hay chưa”.

Thu nhập "khủng" đi kèm áp lực đền bù

Nghề gõ sầu riêng mang tính đặc thù khi không có trường lớp hay công thức đào tạo cố định. Mọi kỹ năng đều được truyền đạt qua kinh nghiệm thực tế.

Khả năng thạo nghề phụ thuộc lớn vào năng khiếu bẩm sinh và sự nhạy bén thính giác; có người chỉ cần 3 tháng quan sát đã "cắt bén tay", nhưng cũng có người chật vật 2 đến 3 năm mới dám tự tin cầm dao.

Anh Huỳnh Văn Khanh (36 tuổi, quê Vĩnh Long) cho biết: "Chỉ cần đàn em có chí tiến thủ, những người đi trước như anh đều sẵn sàng chỉ dạy hết mình, từ cách nhìn màu da, sự giãn nở của gai cho đến tim cuống. Tuy nhiên, nghề này rất kén người, đòi hỏi sự kiên nhẫn và nhạy cảm cao độ”.

Trong một buổi thu hoạch, sự phối hợp ăn ý của "cặp bài trùng" -gồm thợ cắt trên cây và thợ chụp dưới đất là yếu tố quyết định. Người cắt trèo lên cao, trong khi thợ dưới đất dùng tay hoặc bao bố hứng trái linh hoạt theo độ cao, nhằm đảm bảo an toàn và giữ cho gai sầu riêng không bị dập.

Thu nhập của thợ có sự phân hóa rõ rệt dựa trên tay nghề. Một thợ gõ, cắt sầu riêng giỏi có thể mang về từ 50 - 60 triệu đồng/tháng. Trong khi đó, nhóm thợ phụ (chủ yếu làm nhiệm vụ hứng, chụp quả) có mức thu nhập dao động khoảng 15 triệu đồng/tháng.

Dù kiếm tiền triệu mỗi ngày, áp lực đè nặng lên vai người thợ gõ là rất lớn. Theo các thương lái và chủ vườn, tỷ lệ hao hụt và sai sót cho phép đối với nhóm thợ thu hoạch chỉ giới hạn tối đa khoảng 2% (tương đương 20kg hàng non trên mỗi tấn sầu riêng).

Nếu vượt quá tỷ lệ này, thợ cắt phải tự bỏ tiền túi đền bù toàn bộ thiệt hại theo giá thị trường. Đó là con số có thể lên tới hàng chục triệu đồng chỉ sau một ngày lỡ tay. Do đó, phía sau mức thu nhập hấp dẫn là sự tập trung cao độ và trách nhiệm nghiêm túc với từng nhát dao.

Mùa vụ sầu riêng thường mở màn tại khu vực miền Tây, tiếp nối đến vùng Đông Nam Bộ và kết thúc tại các tỉnh Tây Nguyên. Với diện tích canh tác lớn trên cả nước và thời gian thu hoạch không trùng lặp, những người thợ gõ sầu riêng luôn đảm bảo có việc làm quanh năm.