Thời gian gần đây, tình trạng mua bán, sử dụng hóa đơn trái phép và gian lận hoàn thuế giá trị gia tăng (GTGT) gia tăng cả về số lượng, quy mô lẫn mức độ tinh vi. Các đối tượng thường thành lập doanh nghiệp “ma”, lợi dụng doanh nghiệp hoạt động cầm chừng hoặc thua lỗ để hợp thức hóa chứng từ, đồng thời xây dựng mạng lưới doanh nghiệp trung gian nhằm tạo giao dịch giả và che giấu hành vi vi phạm.

Những hành vi này không chỉ gây thất thu lớn cho ngân sách nhà nước mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh, ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp chân chính.

Thủ đoạn tinh vi vượt qua “lá chắn” công nghệ

Việc triển khai hóa đơn điện tử là bước tiến quan trọng trong quản lý thuế, nhưng thực tế cho thấy công nghệ này không thể ngăn chặn hoàn toàn tình trạng mua bán hóa đơn trái phép.

Theo ThS. Luật sư Nguyễn Văn Được, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Kế toán và Tư vấn thuế Trọng Tín, hóa đơn điện tử không phải là công cụ ngăn chặn tuyệt đối việc mua bán hóa đơn. Để tăng cường quản lý, cơ quan chức năng đã hạ ngưỡng thanh toán không dùng tiền mặt đối với các khoản chi được khấu trừ thuế từ 20 triệu đồng xuống còn 5 triệu đồng. Tuy nhiên, biện pháp này chỉ hạn chế được một phần do các đường dây mua bán hóa đơn ngày càng tinh vi.

Một thủ đoạn phổ biến là đối tượng bán hóa đơn tự mở tài khoản đứng tên doanh nghiệp mua, tự nộp tiền vào tài khoản rồi chuyển ngược trở lại để hợp thức hóa giao dịch. Trên hồ sơ, điều kiện thanh toán không dùng tiền mặt vẫn được đáp ứng nhưng thực chất giao dịch hoàn toàn giả tạo.

Bên cạnh đó, các đối tượng còn xây dựng cả một “hệ sinh thái” doanh nghiệp nhằm xóa dấu vết. Họ có thể lập 10, 11 công ty hoặc nhiều hơn, xuất hóa đơn lòng vòng từ F1 sang F2, F3, F4... trước khi đến doanh nghiệp cuối cùng. Dù cơ quan thuế có thể phát hiện bằng dữ liệu lớn (Big Data) hoặc trí tuệ nhân tạo (AI), việc lần theo toàn bộ chuỗi giao dịch vẫn mất nhiều thời gian.

Nhiều vụ án lớn thời gian gần đây đã cho thấy mức độ nghiêm trọng của loại tội phạm này. Điển hình là đường dây mua bán hóa đơn liên quan đến Công ty TNHH Thành An - Hà Nội, Công ty TNHH Thiết bị y tế Danh và Công ty TNHH Thiết bị y tế Tràng Thi. Theo cơ quan chức năng, các doanh nghiệp và hộ kinh doanh liên quan đã bán 19.167 hóa đơn GTGT khống, với tổng giá trị hàng hóa trước thuế hơn 3.600 tỷ đồng, số thuế GTGT trên 75,5 tỷ đồng và thu lợi bất chính 257,4 tỷ đồng.

Việc sử dụng các hóa đơn khống này để hạch toán, kê khai thuế đã gây thiệt hại cho Nhà nước tới 743,2 tỷ đồng, gồm hơn 62,3 tỷ đồng thuế GTGT và 680,9 tỷ đồng thuế thu nhập doanh nghiệp. Hiện Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố 32 bị can liên quan đến vụ án.

Tại Phú Thọ, trong giai đoạn 2022 - 2023, một nhóm đối tượng đã thành lập hàng chục doanh nghiệp “ma” để mua bán hóa đơn cho các tổ chức, cá nhân có nhu cầu hợp thức hóa chi phí đầu vào nhằm trốn thuế. Cơ quan điều tra xác định đường dây này đã mua bán trái phép hơn 10.000 hóa đơn, với giá trị hàng hóa, dịch vụ ghi trên hóa đơn trên 1.000 tỷ đồng, liên quan đến số thuế GTGT trên 100 tỷ đồng. Nhiều đối tượng chủ chốt đã bị khởi tố.

Biến tướng sang gian lận hoàn thuế

Không chỉ dừng lại ở việc mua bán hóa đơn khống để giảm nghĩa vụ thuế, các đối tượng còn chuyển hướng lợi dụng chính sách hoàn thuế nhằm chiếm đoạt tiền từ ngân sách nhà nước.

Ông Nguyễn Tiến Minh, Phó trưởng Thuế TP. Hà Nội cho biết, cơ quan thuế đã phát hiện trường hợp doanh nghiệp thu gom hàng điện tử, linh kiện giá trị cao không có chứng từ nhập khẩu hợp pháp, sau đó mua hóa đơn từ các doanh nghiệp “vỏ bọc” để hợp thức hóa đầu vào. Các đối tượng tiếp tục tự tạo lập chứng từ kế toán, hóa đơn điện tử và xây dựng chuỗi giao dịch khép kín nhằm chứng minh nguồn gốc hàng hóa, kê khai khấu trừ thuế GTGT đầu vào và đề nghị hoàn thuế với số tiền lớn.

Để tạo vỏ bọc hợp pháp, các giao dịch thanh toán được thực hiện qua ngân hàng dưới hình thức chuyển khoản lòng vòng giữa nhiều doanh nghiệp, gây khó khăn cho công tác kiểm tra, xác minh. Trước các dấu hiệu bất thường, Thuế TP. Hà Nội đã từ chối hoàn toàn bộ số tiền đề nghị hoàn và chuyển hồ sơ sang cơ quan công an để điều tra.

Các vụ việc cho thấy, tội phạm thuế ngày càng tận dụng công nghệ, hóa đơn điện tử và giao dịch tài chính để che giấu hành vi vi phạm. Điều này đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực phân tích dữ liệu, kết nối thông tin liên ngành và nhận diện sớm các dấu hiệu rủi ro.

Hoàn thiện công cụ pháp lý, xử lý cả cung và cầu

Theo ông Nguyễn Tiến Trung, Trưởng ban Kiểm tra (Cục Thuế), công tác phối hợp giữa cơ quan Thuế và Công an trong thời gian qua đã đạt nhiều kết quả tích cực, góp phần nâng cao tính thượng tôn pháp luật và tăng hiệu quả răn đe đối với tội phạm thuế.

Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế như việc chia sẻ thông tin ở một số địa bàn chưa kịp thời, cơ sở dữ liệu chưa được kết nối đồng bộ khiến quá trình xác minh, xử lý hồ sơ có lúc kéo dài.

Để nâng cao hiệu quả đấu tranh, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành; đẩy mạnh kết nối dữ liệu giữa cơ quan thuế với ngân hàng, hải quan và cơ quan đăng ký kinh doanh; tăng cường thanh tra, kiểm tra có trọng tâm; kiểm soát chặt việc phát hành và sử dụng hóa đơn điện tử nhằm kịp thời phát hiện bất thường. Lực lượng công an cần tiếp tục xác lập chuyên án triệt phá các đường dây tội phạm có tổ chức quy mô lớn, liên tỉnh, đồng thời tăng cường truy vết dòng tiền và thu hồi tài sản cho Nhà nước.

Ở góc độ pháp lý, ông Nguyễn Văn Được cho rằng, Điều 203 Bộ luật Hình sự đã quy định chế tài tương đối nghiêm khắc đối với hành vi mua bán trái phép hóa đơn. Tuy nhiên, vì lợi ích trước mắt, nhiều đối tượng vẫn bất chấp vi phạm.

Do đó, bên cạnh việc tăng cường điều tra, truy tố và ứng dụng Big Data, AI để phát hiện sớm gian lận, cần đẩy mạnh tuyên truyền để người bán, người mua và cộng đồng doanh nghiệp nhận thức rõ hậu quả pháp lý của hành vi này. Đáng chú ý, các cơ quan tiến hành tố tụng đang xem xét trách nhiệm pháp lý của bên mua hóa đơn nhằm triệt tiêu nguồn cầu trên thị trường.

"Người bán hóa đơn bị xử lý là điều đương nhiên. Tuy nhiên, thời gian gần đây đã xuất hiện những trường hợp cơ quan điều tra và tòa án xem xét trách nhiệm hình sự đối với cả bên mua. Nếu người mua cũng bị xử lý thì sẽ tạo ra tiếng vang rất lớn. Khi đó doanh nghiệp sẽ phải cân nhắc rất kỹ trước khi mua hóa đơn vì biết rằng hành vi này có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự”, ông Được cho biết.

Tuy nhiên, việc mở rộng xử lý cần được cân nhắc thận trọng bởi nhiều vụ án liên quan tới hàng nghìn doanh nghiệp mua hóa đơn. Nếu xử lý đồng loạt, không chỉ người đại diện pháp luật mà kế toán trưởng và nhiều cá nhân liên quan cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm.

Vì vậy, trước mắt cần đẩy mạnh tuyên truyền và lựa chọn xử lý một số trường hợp điển hình để tạo tính cảnh tỉnh. Về lâu dài, việc xử lý cả bên mua được xem là hướng đi cần nghiên cứu nhằm triệt tiêu hoàn toàn nhu cầu sử dụng hóa đơn bất hợp pháp.

Việc tác động đồng thời vào cả phía cung và phía cầu, cùng với ứng dụng công nghệ và tăng cường phối hợp liên ngành, được xem là giải pháp quan trọng để bảo vệ tính nghiêm minh của pháp luật, chống thất thu ngân sách và bảo đảm môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh.