Giá tăng nhưng không dễ lãi

Bước vào cao điểm sản xuất đầu năm 2026, nhiều doanh nghiệp ngành điều rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan giữa hàng loạt thông tin trái chiều. Một mặt, các dữ liệu cho thấy, nguồn cung không hề thiếu. Thời tiết thuận lợi, không có dấu hiệu mất mùa rõ rệt. Ngay cả việc giảm chất lượng tại Tây Phi, khu vực cung cấp phần lớn điều thô cho Việt Nam, cũng chỉ ảnh hưởng khoảng 1% sản lượng nhân, mức gần như không đáng kể.

Tuy nhiên, nghịch lý lại xảy ra khi giá điều thô vẫn tăng mạnh, có thời điểm chạm mốc 2.000 USD/tấn. Đặc biệt, tại Campuchia, lực mua từ thương lái nước ngoài liên tục đẩy giá lên cao. Điều này khiến các doanh nghiệp Việt Nam, vốn phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, rơi vào thế khó: Nếu tin dữ liệu thì sợ mất nguồn hàng, còn chạy theo giá lại lo rủi ro thua lỗ khi thị trường đảo chiều.

Nỗi lo này càng có cơ sở khi bối cảnh hiện nay mang nhiều nét tương đồng với giai đoạn 2022–2024, thời điểm thị trường Đông Âu lao dốc do xung đột địa chính trị, chi phí vận chuyển tăng và sức mua suy yếu. Thậm chí, tình hình hiện tại còn khó lường hơn bởi sự bất ổn kéo dài tại thị trường Trung Đông, ảnh hưởng trực tiếp đến đầu ra của ngành.

Ông Đinh Viết Thái, đại diện một doanh nghiệp điều tại Đồng Nai (Bình Phước cũ) nhận định, điểm mấu chốt hiện nay nằm ở yếu tố tâm lý. Doanh nghiệp lo thiếu nguyên liệu, sợ mất đơn hàng, sợ công nhân nghỉ việc nên ồ ạt mua vào. Động thái này vô tình tạo đà cho giá tăng, dù thực tế lượng hàng chưa chắc đã thiếu.

Trong khi đó, giải quyết đầu ra lại là bài toán nan giải nhất. Giá nguyên liệu tăng đẩy chi phí sản xuất đội lên, nhưng các thị trường lớn như: Mỹ, châu Âu hay Trung Quốc lại không dễ chấp nhận mức giá mới. Doanh nghiệp vì thế "mắc kẹt" giữa đầu vào tăng cao và đầu ra bị siết chặt. Không ít đơn vị đã phải tính đến phương án giảm mua, giữ vốn để hạn chế rủi ro, bởi chỉ cần sai một nhịp, khoản lỗ sẽ rất lớn.

"Thực chất, sản xuất là phải tạo ra giá trị gia tăng. Nhưng hiện nay, ngành của chúng ta chưa làm được nhiều điều đó, lợi nhuận chủ yếu lại đến từ đầu cơ. Cụ thể, doanh nghiệp thường tập trung vào hai kiểu đầu cơ: một là đầu cơ nguyên liệu, hai là đầu cơ nhân điều. Tức là mua trước, bán trước trong khi rất khó dự đoán chính xác thị trường. Vì vậy, với mặt bằng giá nguyên liệu như năm nay, việc đầu cơ càng rủi ro hơn. Cơ hội thắng rất thấp, thậm chí có thể nói khả năng thua lên đến khoảng 60%", ông Thái nói.

Thị trường bị dẫn dắt bởi tâm lý "kỳ vọng khan hiếm"

Ở một góc nhìn khác, ông Cao Thúc Uy, Giám đốc Công ty TNHH Cao Phát, TP.HCM, đơn vị chuyên xuất nhập khẩu điều, cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở biến động giá, mà ở cách thị trường đang vận hành. Theo ông, ngành điều đang bị chi phối bởi tâm lý nhiều hơn là dữ liệu thực tế.

Dữ liệu quốc tế cho thấy, sản lượng điều toàn cầu những năm gần đây không có sự biến động lớn. Việc giá điều thô tăng mạnh khi không có bằng chứng rõ ràng về thiếu hụt nguồn cung cho thấy thị trường có thể đang bị dẫn dắt bởi “kỳ vọng khan hiếm”, một dạng hiệu ứng tâm lý có khả năng tự tạo ra bong bóng giá.

Bên cạnh đó, cách nhìn nhận về nhập siêu cũng là một yếu tố cần lưu tâm. Nếu bỏ qua lượng tồn kho trong nước và kho ngoại quan, bức tranh cung - cầu rất dễ bị sai lệch. Khi không nắm rõ lượng hàng thực tế, doanh nghiệp dễ đưa ra các quyết định mua vào mang tính phòng thủ, thậm chí hoảng loạn.

Ở chiều ngược lại, rủi ro về lực cầu lại hiển hiện rõ nét. Thị trường Trung Đông bị gián đoạn do xung đột; Mỹ - thị trường xuất khẩu chủ lực chịu áp lực thuế và xu hướng thắt chặt chi tiêu. Hơn thế nữa, hạt điều đang dần mất đi vị thế “độc tôn” khi phải cạnh tranh gay gắt với các loại hạt có giá thành thấp hơn như hạnh nhân.

Trong bối cảnh chi phí logistics tăng cao, vận chuyển bất ổn và sức mua suy yếu, việc ồ ạt mua nguyên liệu không còn là chiến lược an toàn. Ngành điều năm 2026 không hẳn đối mặt với tình trạng thiếu nguồn cung, mà đối mặt với nguy cơ đưa ra quyết định sai lầm khi dữ liệu chưa đủ rõ ràng, đi kèm với những hành động vội vã

"Theo tôi, đây chưa phải là thời điểm nhu cầu nhân điều tăng mạnh. Nhưng hiện nay, ai cũng lo người môi giới sợ không mua được, không bán được; doanh nghiệp sản xuất thì sợ thiếu nguyên liệu nên đổ xô đi mua. Chính tâm lý đó khiến tất cả cùng lao vào đầu cơ. Mà đã đầu cơ thì sẽ có lúc thắng, lúc thua. Tuy nhiên, với tình hình năm nay, theo tính toán của tôi, khả năng thua sẽ nhiều hơn thắng",ông Cao Thúc Uy cho biết.

Phân tích bức tranh toàn cảnh, ông Bạch Khánh Nhựt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Điều Việt Nam (VINACAS) cho rằng, thị trường điều năm 2026 đang chịu tác động kép. Đó là sự biến động mạnh của giá nguyên liệu và sự chao đảo của đầu ra, đặc biệt là tại khu vực Trung Đông, nơi chiếm khoảng 10 - 15% lượng tiêu thụ điều toàn cầu.

Không chỉ đối mặt với giá cả lên xuống thất thường, hàng hóa của doanh nghiệp còn bị đình trệ do gián đoạn chuỗi vận chuyển. Nhiều lô hàng đã xuất nhưng chưa thể cập cảng khiến dòng tiền bị chôn chân. Trong khi phần lớn các doanh nghiệp vẫn đang sử dụng vốn vay, áp lực trả lãi ngân hàng ngày một lớn. Đáng lo ngại hơn, khi hàng cập cảng, thị trường có thể đã thay đổi khiến người mua yêu cầu đàm phán lại giá, đẩy doanh nghiệp vào nguy cơ thua lỗ kép. Sự bất ổn tại Trung Đông cũng khiến các giao dịch chững lại, nhiều đối tác e ngại, không dám ký kết hợp đồng dài hạn.

Trước tình hình này, doanh nghiệp cần đặc biệt chú trọng kiểm soát dòng tiền, hạn chế mua vào ồ ạt và thận trọng tối đa khi ký kết hợp đồng mới, nhất là với các thị trường đang có rủi ro cao. Đồng thời, việc linh hoạt chuyển hướng sang những thị trường ổn định hơn như Mỹ, Trung Quốc để bù đắp sự thiếu hụt là chiến lược cần thiết:

"Đây là cơ hội để các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam tận dụng. Hai thị trường lớn nhất thế giới hiện nay, chỉ cần mình tăng thêm một phần nhỏ sản lượng thôi là đã có thể bù lại khoảng hơn 10% thị phần bị ảnh hưởng từ khu vực Trung Đông", ông Bạch Khánh Nhựt nhận định.

Chính vì vậy, giữa bối cảnh giá cả biến động và thị trường chao đảo, sự thận trọng, tỉnh táo và khả năng chủ động tài chính sẽ là chiếc chìa khóa then chốt giúp các doanh nghiệp ngành điều vượt qua sóng gió và giảm thiểu rủi ro.