Bảo đảm quyền học tập của người dân

Dự thảo Nghị định quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và lộ trình miễn học phí, giáo trình môn học giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp do Bộ Giáo dục và đào tạo chủ trì soạn thảo gồm 6 chương, 35 điều.

Việc xây dựng Nghị định này nhằm cụ thể hóa Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục đào tạo và pháp luật của Nhà nước về bảo đảm quyền học tập của người dân; đồng thời tạo cơ sở pháp lý để tổ chức thực hiện thống nhất, đồng bộ các chính sách hỗ trợ người học, góp phần giảm chi phí học tập và bảo đảm công bằng trong giáo dục.

Dự thảo Nghị định quy định thực hiện miễn phí sách giáo khoa đối với học sinh phổ thông và người học tại các cơ sở giáo dục thực hiện chương trình giáo dục phổ thông, chương trình giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông. Chính sách được triển khai theo mô hình thư viện dùng chung: Nhà nước đầu tư mua sắm sách giáo khoa để trang bị cho thư viện các cơ sở giáo dục; học sinh và giáo viên được mượn sách giáo khoa sử dụng trong năm học hoặc học kỳ và hoàn trả sau khi kết thúc thời gian sử dụng để tiếp tục quản lý, tái sử dụng.

Theo dự thảo Nghị định, việc miễn phí sách giáo khoa được thực hiện trên phạm vi cả nước từ năm học 2029–2030; các địa phương có khả năng cân đối ngân sách được khuyến khích triển khai sớm hơn, ưu tiên đối với các địa bàn biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn.

Dự thảo Nghị định cũng nêu rõ, sách giáo khoa và giáo trình được mua sắm từ ngân sách nhà nước là tài sản công, được quản lý, sử dụng theo quy định của pháp luật. Do đó, các hành vi như thu phí trái quy định, cung ứng sách không đúng danh mục, lập hồ sơ khống hoặc gây thất thoát tài sản công đều bị nghiêm cấm và xử lý theo quy định của pháp luật.

Kinh phí thực hiện các chính sách tại Nghị định do ngân sách nhà nước bảo đảm theo phân cấp hiện hành; đồng thời khuyến khích huy động các nguồn lực hợp pháp từ tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước để hỗ trợ các cơ sở giáo dục. Việc tổ chức thực hiện ưu tiên tận dụng tối đa số lượng sách giáo khoa hiện có, tăng cường luân chuyển giữa các cơ sở giáo dục thông qua cơ chế liên thông thư viện nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách và hạn chế lãng phí.

Hiện, Bộ Tư pháp đang thẩm định dự thảo Nghị định này

GIẢM GÁNH NẶNG CHO NGƯỜI DÂN

Đề xuất thực hiện miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh phổ thông trên cả nước từ năm học 2029 – 2030 được xem là một trong những chính sách an sinh giáo dục có ý nghĩa lớn, góp phần giảm gánh nặng chi tiêu cho phụ huynh, đặc biệt ở vùng khó khăn, đồng thời bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng hơn cho mọi học sinh.

Phóng viên Ban VOVGT Quốc gia đã có cuộc trao đổi cùng TS. Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội về ý nghĩa của chính sách này.

PV: Thưa bà, bà đánh giá đâu là những nội dung nổi bật của Dự thảo Nghị định quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông?

TS. Nguyễn Thị Việt Nga:Đặc điểm nổi bật nhất của Dự thảo lần này là thể hiện rõ quan điểm của Đảng và Nhà nước coi giáo dục là khoản đầu tư cho tương lai chứ không đơn thuần là chi tiêu ngân sách thông thường. Dự thảo không chỉ dừng ở việc miễn học phí như trước đây mà còn tiến thêm một bước quan trọng là hỗ trợ miễn phí sách giáo khoa cho học sinh phổ thông và người học theo chương trình giáo dục thường xuyên.

Điểm thứ hai là Dự thảo đã tiếp cận vấn đề theo hướng đồng bộ hơn, trong dự thảo không chỉ nói đến học phí mà còn tính tới giáo trình, tài liệu học tập ở một số lĩnh vực đặc thù như giáo dục quốc phòng, an ninh trong các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp. Tôi cũng đánh giá cao việc Dự thảo đã dành dung lượng khá rõ cho cơ chế quản lý, giám sát và các hành vi bị nghiêm cấm.

PV: Dự thảo nêu rõ, sẽ thực hiện miễn phí sách giáo khoa đối với học sinh phổ thông và người học tại các cơ sở giáo dục thực hiện chương trình giáo dục phổ thông, chương trình giáo dục thường xuyên. Bà đánh giá thế nào về ý nghĩa của nội dung này?

TS. Nguyễn Thị Việt Nga:Đây là chính sách có ý nghĩa xã hội sâu sắc và tác động trực tiếp tới hàng triệu gia đình. Đa số cử tri đều đánh giá cao với chính sách này. Chúng ta nói rất nhiều đến quyền học tập của trẻ em nhưng thực tế để một học sinh được đến trường, gia đình phải gánh nhiều chi phí trong đó sách giáo khoa là khoản bắt buộc và chi phí này tăng đều qua từng năm học. Nếu chính sách miễn phí sách giáo khoa được triển khai hiệu quả không chỉ là hỗ trợ vật chất đơn thuần mà còn mang ý nghĩa sâu sắc hơn là đảm bảo công bằng trong giáo dục.

Một trẻ em ở vùng sâu, vùng xa hay được sinh ra trong gia đình khó khăn thì với chính sách này đều có điều kiện để tiếp cận đầy đủ tài liệu học tập như các bạn khác. Chính sách này còn mang ý nghĩa nhân văn ở chỗ là giảm áp lực tâm lý cho phụ huynh học sinh, nhất là trong bối cảnh chi phí sinh hoạt hiện nay còn nhiều khó khăn.

Tuy nhiên, đều quan trọng là chúng ta phải tổ chức thật chặt chẽ để tránh những kẽ hở có thể xảy ra lãng phí; tránh tình trạng thiếu sách hay là cấp phát chậm, phát sinh cơ chế "xin - cho" tiêu cực.

PV: Để ngăn chặn những nguy cơ như bà vừa nói, trong Dự thảo đã quy định rõ những hành vi bị nghiêm cấm. Bà có đóng góp gì với nội dung này?

TS. Nguyễn Thị Việt Nga:Thực tế cho thấy, bất kỳ chính sách hỗ trợ nào liên quan đến ngân sách Nhà nước với đối tượng thụ hưởng lớn đều tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng nếu thiếu đi cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Trong lĩnh vực giáo dục, điều người dân lo nhất không chỉ là việc có chính sách hay không mà là chính sách đó khi đi vào thực tế có bị biến tướng, phát sinh lạm thu hay không. Vì vậy, việc Dự thảo quy định rõ các hành vi như thu phí trái quy định, lập hồ sơ khống, cung ứng sách sai danh mục hay gây thất thoát tài sản công là những quy định vô cùng cần thiết.

Tuy nhiên cần làm rõ hơn trách nhiệm của từng chủ thể trong quá trình triển khai như trách nhiệm của cơ sở giáo dục đến đâu; trách nhiệm của cơ quan quản lý địa phương như thế nào; cơ chế thanh tra, kiểm tra định kỳ ra sao. Nếu chúng ta chỉ quy định chung chung mà không gắn với trách nhiệm cụ thể thì khi xảy ra sai phạm sẽ rất khó xử lý ngay và dứt điểm. Ngoài ra,cần quan tâm đến công khai, minh bạch danh mục sách được cấp hay số lượng, đối tượng thụ hưởng rồi kinh phí phân bổ...nên được công khai để phụ huynh và xã hội cùng giám sát. Trong thời đại chuyển đổi số hiện nay, chúng ta hoàn toàn có thể ứng dụng công nghệ để quản lý việc cấp phát sách, tránh tình trạng thất thoát hoặc trùng lặp.

PV: Vâng, xin được cảm ơn bà!

ĐẢM BẢO CÔNG BẰNG TRONG GIÁO DỤC

Miễn phí sách giáo khoa là chủ trương nhân văn và phù hợp với xu hướng phát triển giáo dục hiện đại. Nhiều quốc gia đã triển khai mô hình thư viện sách dùng chung từ lâu nhằm giảm áp lực chi phí cho người học và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội.

Vậy quy định này cần được triển khai ra sao để đảm bảo hiệu quả trong thực tiễn? Phóng viên Phóng viên Ban VOVGT Quốc gia đã có cuộc trao đổi cùng TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo:

PV: Theo ông, vì sao cần đề cập nội dung miễn phí sách giáo khoa trong Dự thảo Nghị định mới này?

TS Hoàng Ngọc Vinh:Theo tôi, việc đưa chính sách miễn phí sách giáo khoa vào Dự thảo là cần thiết, vì sách giáo khoa không còn nên được nhìn như một khoản chi thuần túy của từng gia đình, mà là điều kiện tối thiểu để học sinh được tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông một cách bình đẳng. Khi Nhà nước đã quy định chương trình phổ cập THCS và tiến tới phổ cập 12 năm học thì cần chuẩn bị những điều kiện học tập căn bản để học sinh thực hiện chương trình đó. Sách giáo khoa là công cụ học tập trực tiếp nhất. Một học sinh thiếu sách ngay từ đầu năm học thì cơ hội học tập gặp khó khăn.

Điểm đáng chú ý là Dự thảo không chỉ nói đến học sinh phổ thông trong trường phổ thông, mà còn bao gồm người học tại các cơ sở thực hiện chương trình giáo dục phổ thông và chương trình giáo dục thường xuyên cấp THPT. Cách tiếp cận này đúng, vì công bằng giáo dục không thể chỉ tính trong trường công lập chính quy, mà phải bao phủ cả những con đường học tập khác nhau của người học.

PV: Có ý kiến cho rằng, không nhất thiết miễn phí đại trà, mà có thể miễn hoàn toàn cho học sinh khó khăn và cho phép phụ huynh có điều kiện tự nguyện mua sách riêng. Ông thấy sao?

TS Hoàng Ngọc Vinh:Tôi cho rằng ý kiến này có cơ sở thực tế và nên được cân nhắc kỹ. Chính sách tốt không chỉ nằm ở mục tiêu nhân văn, mà còn ở cách thiết kế sao cho không lãng phí, không cứng nhắc và phù hợp với khả năng ngân sách. Về nguyên tắc, học sinh có hoàn cảnh khó khăn, học sinh vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số, học sinh thuộc diện chính sách phải được bảo đảm sách giáo khoa đầy đủ, kịp thời và miễn phí thực chất. Đây là nhóm không thể để buông khỏi chính sách. Tuy nhiên, với những gia đình có điều kiện và có nhu cầu dùng sách riêng, việc cho phép phụ huynh tự nguyện mua sách cũng không phải là trái với tinh thần công bằng.

Tôi thiên về phương án linh hoạt: Nhà nước bảo đảm quyền tiếp cận sách giáo khoa cho mọi học sinh; học sinh khó khăn được cấp miễn phí đầy đủ; sách cấp từ ngân sách nên tổ chức theo cơ chế thư viện, mượn - trả, luân chuyển; còn phụ huynh có điều kiện có thể mua sách riêng nếu họ muốn và cũng là gánh vác đỡ ngân sách cho nhà nước và tiền dành ra để hỗ trợ những học sinh còn khó khăn hơn. Làm như vậy vừa giữ được mục tiêu công bằng, vừa tránh tâm lý “bao cấp đại trà” không cần thiết.

PV: Nếu được thông qua và triển khai, các quy định mới, theo ông sẽ có tác động xã hội ra sao? Góp phần giảm chi phí học tập và bảo đảm công bằng giáo dục như thế nào?

TS Hoàng Ngọc Vinh:Tác động xã hội trước hết là giảm một khoản chi trực tiếp cho gia đình, nhất là những gia đình có nhiều con đi học. Với hộ nghèo, cận nghèo, lao động tự do, công nhân, đồng bào vùng khó khăn, tiền sách giáo khoa đầu năm không phải là khoản nhỏ. Khi khoản này được chia sẻ bằng chính sách công, áp lực tài chính cho đầu năm học sẽ nhẹ hơn.

Tác động thứ hai là tạo điều kiện học tập bình đẳng hơn. Trong giáo dục, công bằng không chỉ là được đến trường, mà còn là đến trường với điều kiện học tập tối thiểu tương đối ngang nhau. Tác động thứ ba là góp phần củng cố niềm tin xã hội vào chính sách giáo dục. Người dân sẽ thấy Nhà nước không chỉ yêu cầu học sinh học theo chương trình mới, mà cũng chia sẻ một phần chi phí thiết yếu để các em học được chương trình đó.

Tuy nhiên, miễn phí sách giáo khoa không tự động tạo ra công bằng giáo dục nếu khâu thực hiện không tốt. Muốn chính sách có hiệu quả thật, phải làm tốt ba việc: cấp sách đúng thời điểm, đúng đối tượng, đúng danh mục; có cơ chế thư viện và luân chuyển để tránh lãng phí; công khai dữ liệu mua sắm, cấp phát, sử dụng để người dân và cơ quan quản lý giám sát. Nếu làm được như vậy, chính sách này không chỉ giảm chi phí học tập, mà còn gửi đi một thông điệp quan trọng: giáo dục phổ thông là nền tảng chung của quốc gia, và Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm những điều kiện học tập căn bản cho mọi trẻ em.

PV: Vâng, xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!