Nhiều vướng mắc cần tháo gỡ

Tổng số vốn đầu tư công năm 2026 được Thủ tướng Chính phủ giao cho các bộ, cơ quan trung ương là 1.013.443,4 tỷ đồng. Theo quy định của Luật Đầu tư công, số vốn kế hoạch năm 2025 cũng được kéo dài sang năm 2026 là 55.289,6 tỷ đồng. Tính đến ngày 30/4, giải ngân vốn đầu tư công đạt 144.282,9 tỷ đồng, tương đương 14,2% kế hoạch. Vốn kế hoạch kéo dài từ năm 2025 sang 2026 đã giải ngân 12.588,3 tỷ đồng, đạt 15,7% kế hoạch.

Theo ông Trần Quốc Phương, Thứ trưởng Bộ Tài chính, quá trình thực hiện đầu tư công còn chịu tác động của nhiều quy định pháp luật liên quan.

“Nhiều bộ, ngành, địa phương phản ánh, quy trình xác định giá đất, phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư còn kéo dài. Quy định chuyển mục đích sử dụng đất còn phức tạp, thiếu hướng dẫn cụ thể trong một số trường hợp. Thủ tục thẩm định, phê duyệt dự án, thiết kế kỹ thuật và dự toán còn nhiều bước, có sự trùng lặp giữa các cơ quan. Việc điều chỉnh tổng mức đầu tư, dự toán chưa có hướng dẫn đầy đủ khi giá vật liệu biến động. Đặc biệt, công tác giải phóng mặt bằng vẫn là điểm nghẽn, việc xác định nguồn gốc đất, đơn giá bồi thường, sự đồng thuận của người dân còn gặp khó khăn. Nguồn cung vật liệu xây dựng tại nhiều địa phương chưa đáp ứng nhu cầu, giá nguyên vật liệu và chi phí vận chuyển tăng, ảnh hưởng đến tiến độ và chi phí dự án”, ông Phương nói.

Đầu tư công được coi là một công cụ trọng yếu của nhà nước nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế không chỉ thông qua kênh trực tiếp là kích thích tổng cầu mà còn qua các kênh gián tiếp như cải thiện môi trường đầu tư, tăng năng suất, đặc biệt là tạo hiệu ứng lan tỏa tới khu vực đầu tư tư nhân. 2026 là năm đầu tiên thực hiện kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030, đồng thời cũng là năm có quy mô vốn đầu tư công lớn nhất từ trước đến nay (hơn 1 triệu tỷ đồng, cùng số vốn kế hoạch của năm 2025 chuyển sang là trên 55 nghìn tỷ đồng). Điều này cũng đồng nghĩa với việc áp lực giải ngân vốn đầu tư công trong năm nay rất lớn.

PGS.TS Phạm Văn Hùng, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, đầu tư công là công cụ chính sách để thúc đẩy phát triển dài hạn, nhất là thông qua đầu tư hạ tầng. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng đầu tư công qua các giai đoạn không ổn định, việc này phản ánh sự phụ thuộc vào điều kiện ngân sách, tính sẵn sàng của dự án, năng lực giải ngân và hiệu quả quản lý đầu tư công.

“Việc này đặt ra yêu cầu cần nâng cao tính ổn định và hiệu quả của đầu tư công, thông qua cải cách thể chế, hiện đại hóa quy trình phân bổ vốn, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Ngoài ra, để đầu tư công tạo hiệu ứng lan tỏa rõ ràng hơn tới tăng trưởng năng suất và đầu tư tư nhân, cần bảo đảm định hướng đầu tư vào các lĩnh vực có khả năng kích thích sản xuất, cải thiện chất lượng nguồn vốn xã hội”, PGS Hùng nêu quan điểm.

Thay đổi tư duy về đầu tư công

Giai đoạn 2026-2030, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP 2 con số mỗi năm. Để đạt được mục tiêu này, đầu tư công cần tiếp tục giữ vai trò quan trọng như một “đòn bẩy” để thúc đẩy tích lũy vốn, nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) và khơi thông nguồn lực tư nhân. Bên cạnh đó, cần phân bổ vốn một cách hiệu quả, để làm sao mỗi đồng vốn đầu tư công sẽ tạo ra nhiều giá trị được kéo theo từ đó. Vì vậy, cần thay đổi tư duy về đầu tư công theo hướng “kiến tạo” sự phát triển và dẫn dắt đầu tư của nền kinh tế, gắn chặt với các mục tiêu phát triển bền vững mà Việt Nam đã cam kết.

Theo ông Trịnh Xuân An, Đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Nai, nếu không thay đổi triệt để phương pháp làm thì đầu tư công sẽ lại như giai đoạn trước là giải ngân chậm, hiệu quả đầu tư chưa cao và tình trạng chuyển nguồn vốn lớn, dự án quá nhiều nhưng đầu tư dàn trải, thiếu trọng tâm.

“Chính phủ cần có hướng đi mới trong việc quản lý đầu tư công, như thay đổi danh mục dự án, thay vì hình thành 1 danh mục dự án chi tiết (trừ các dự án quan trọng quốc gia, an ninh quốc phòng), Trung ương nên giao cho địa phương theo từng gói vốn, tùy vào nhu cầu cấp bách của từng vùng để quyết định nhiệm vụ đầu tư, ví dụ có tỉnh thì đầu tư làm hạ tầng giao thông nhưng có tỉnh thì đầu tư về hạ tầng hệ thống chống ngập trong mùa mưa lũ.... Bên cạnh đó, cần thiết kế cơ chế quản lý dựa trên kết quả cuối cùng, gắn với hạch toán kinh tế - xã hội và đánh giá hiệu quả đầu tư”, ông An nói.

Để định hướng đầu tư công một cách có hiệu quả, cần xây dựng và thể chế hóa một hệ thống tiêu chí rõ ràng, nhất quán và có thể lượng hóa, làm cơ sở cho việc xác định chủ trương và lựa chọn danh mục dự án đầu tư công, PGS.TS Phạm Văn Hùng cho rằng, đầu tư công không nên dàn trải mà cần tập trung vào các lĩnh vực có khả năng kích thích cầu liên ngành, tạo chuỗi liên kết đầu vào – đầu ra với khu vực tư nhân, qua đó khuếch đại tác động của đầu tư công lên tổng cầu. Ví dụ, các dự án hạ tầng giao thông kết nối vùng kinh tế trọng điểm, khu công nghiệp, khu du lịch có thể thúc đẩy mạnh mẽ hoạt động sản xuất và tiêu dùng, từ đó hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng toàn nền kinh tế.

“Việc phân bổ vốn đầu tư công cần chuyển từ cơ chế xin – cho hoặc cào bằng sang cơ chế dựa trên hiệu quả kinh tế-xã hội, đặc biệt là đóng góp tiềm năng vào TFP. Đồng thời, cần thiết lập hệ thống giám sát đầu tư công minh bạch, có trách nhiệm giải trình cao, áp dụng công nghệ số trong quản lý và công bố thông tin dự án. Điều này không chỉ tăng hiệu quả sử dụng vốn mà còn giúp điều chỉnh kịp thời những dự án kém hiệu quả, giảm lãng phí, thất thoát vốn đầu tư công. Thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá độc lập và trách nhiệm giải trình cao hơn đối với quá trình phân bổ vốn đầu tư công, thực hiện đầu tư công và vận hành kết quả đầu tư công. Cần thiết lập các cơ chế đặc thù để rút ngắn quy trình đầu tư công, từ chuẩn bị đầu tư đến tổ chức thực hiện, đặc biệt với các dự án quan trọng quốc gia. Bên cạnh đó, cần áp dụng tiêu chí đánh giá định lượng hiệu quả đầu tư công gắn với mục tiêu tăng trưởng và việc làm, thay vì chỉ đánh giá trên tiêu chí tài khóa hoặc giải ngân”, PGS Hùng nhấn mạnh.