Các cuộc điều tra phòng vệ thương mại (PVTM) đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam thời gian qua không chỉ gia tăng về số lượng, còn trở nên phức tạp về nội dung. Nhiều quốc gia điều tra các nội dung mới chưa từng có tiền lệ như Hoa Kỳ điều tra trợ cấp xuyên quốc gia với pin mặt trời, vỏ viên nhộng, khay đúc bằng sợi, gỗ dán; hay Mexico, Canada, EU liên tục điều tra kinh tế thị trường theo ngành, tình hình thị trường đặc biệt…

Việc xuất hiện các nội dung điều tra mới và phức tạp hơn, cùng với xu hướng sử dụng các phương pháp tính thuế không thuận lợi cho nước xuất khẩu, đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực phân tích, pháp lý và hỗ trợ cho DN, đặc biệt là các DN vừa và nhỏ. Nhiều DN còn thiếu hồ sơ minh bạch về chi phí và cấu trúc giá sản phẩm, nên rất dễ gặp bất lợi trong quá trình điều tra.

Ông Nguyễn Chánh Phương, Phó Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM (HAWA) cho hay, việc Mỹ thông báo điều tra ngành nhập khẩu gỗ và đồ nội thất của Việt Nam đang đẩy ngành gỗ vào tình trạng bất định kéo dài. “Dù kim ngạch xuất khẩu gỗ Việt Nam vẫn tăng nhưng rủi ro phía trước vẫn còn rất lớn. Vì vậy, khả năng tự chủ nguyên liệu trong nước sẽ là yếu tố then chốt quyết định vị thế của Việt Nam với tư cách nguồn cung bền vững, duy trì và nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế”, ông Phương chia sẻ.

Thời gian qua, Hoa Kỳ là quốc gia khởi xướng nhiều vụ điều tra PVTM nhất đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam. Tính đến nay, Hoa Kỳ đã tiến hành 77 vụ điều tra trong tổng số 297 vụ PVTM nước ngoài áp dụng với Việt Nam. Xu hướng điều tra PVTM của Hoa Kỳ đang ngày càng mở rộng cả về số lượng lẫn phạm vi sản phẩm. Các mặt hàng bị điều tra không chỉ là nhóm xuất khẩu chủ lực nhưgỗ, pin năng lượng mặt trời,thép, nhôm, thủy sản hay lốp xe còn lan sang nhiều sản phẩm có kim ngạch trung bình và nhỏ.

Điểm đáng chú ý trong quy trình điều tra PVTM của nhiều quốc gia ngày càng khắt khe hơn, khi yêu cầu DN và cơ quan quản lý Việt Nam cung cấp khối lượng thông tin lớn hơn về xác định xuất xứ hàng hóa. Đơn cử như đối với mặt hàng dệt may, ông Phạm Văn Việt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Thời trang TP.HCM cho biết, mức thuế trung bình 35,2% hàng dệt may Việt Nam xuất khẩu vào Mỹ (trong đó 20% là thuế đối ứng) đang cao hơn nhiều so với các đối thủ như Bangladesh hay Ấn Độ.

“Thêm vào đó, có tới 40% - 50% nguyên phụ liệu của ngành xơ, sợi nhập khẩu từ Trung Quốc có nguy cơ bị đánh thuế xuất xứ. Xuất khẩu dệt may sang Mỹ đã có dấu hiệu chững lại, tốc độ tăng trưởng giảm từ 9% - 10% xuống chỉ còn 4% - 5%”, ông Việt bày tỏ sự quan ngại.

Minh bạch chủ động từ hai phía

Những năm qua, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) đã hỗ trợ các DN trong quá trình xử lý các vụ việc điều tra PVTM của nước ngoài, từ đó đem lại những kết quả tích cực. Nhận thức của cộng đồng DN về PVTM đang dần được nâng cao, một số ngành, DN đã chủ động trong việc xử lý, ứng phó với các vụ việc điều tra PVTM của nước ngoài.

Ông Lương Hoàng Thái, Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương)cho biết, tính đến nay, Cục đã hỗ trợ DN xuất khẩu ứng phó để chấm dứt gần 50% số vụ việc PVTM của nước ngoài. Đồng thời, Việt Nam cũng thành công trong việc chứng minh DN không bán phá giá hay Chính phủ không can thiệp vào thị trường để tạo lợi thế bất bình đẳng cho DN xuất khẩu. Nhờ đó, các DN xuất khẩu không bị áp thuế PVTM hoặc bị áp thuế ở mức thấp so với cáo buộc ban đầu, góp phần giữ vững và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Nhận thấy trong thời gian tới, các vụ việc điều tra PVTM sẽ tiếp tục gia tăng và tập trung vào những nhóm hàng có kim ngạch lớn, tốc độ tăng trưởng nhanh và thị phần cao tại thị trường nhập khẩu, ông Thái cho biết, Cục PVTM đang triển khai một số giải pháp trọng tâm, như tăng cường hệ thống cảnh báo sớm và phân tích dữ liệu thương mại; mở rộng chương trình hỗ trợ pháp lý và kỹ thuật cho DN; đẩy mạnh hợp tác quốc tế để trao đổi thông tin và kinh nghiệm xử lý các vụ việc phức tạp; đồng thời thúc đẩy minh bạch trong chuỗi giá thành và khuyến khích DN nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm.

“Những biện pháp này nhằm chuyển từ phản ứng đơn thuần sang nâng cao năng lực cạnh tranh bền vững cho nền sản xuất trong nước. Tuy nhiên, DN xuất khẩu cần chủ động theo dõi cảnh báo sớm, minh bạch xuất xứ và chuẩn bị sẵn sàng hồ sơ để giảm thiểu rủi ro trong bối cảnh PVTM ngày càng được các nước sử dụng phổ biến”, ông Thái lưu ý.

Trong môi trường thương mại quốc tế ngày càng dựa trên các quy tắc chặt chẽ, năng lực pháp lý nội tại và sự chủ động tham gia các vụ việc PVTM là yếu tố then chốt.Vì thế, phía cơ quan quản lý nhà nước ngoài tiếp tục vận hành hiệu quả hệ thống cảnh báo sớm, còn cung cấp thông tin kịp thời cho cộng đồng DN về các nguy cơ và xu hướng điều tra, đồng thời đồng hành và hỗ trợ DN trong suốt quá trình ứng phó với các vụ việc PVTM.

Bản thân các DN cần nâng cao năng lực tuân thủ và ứng phó, bằng việc đầu tư bài bản hơn cho hệ thống quản trị, kế toán - kiểm toán, truy xuất nguồn gốc nguyên liệu và tuân thủ pháp luật quốc tế. Đặc biệt DN phải minh bạch về hàng hóa, tránh gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp, bởi đây là những yếu tố có thể dẫn đến các vụ việc điều tra PVTM nghiêm trọng, làm ảnh hưởng lâu dài đến uy tín hàng hóa Việt Nam.