Nền chính trị trung dung ở Đức và nhiều quốc gia châu Âu vừa nhận được lời cảnh báo đáng lo ngại.Với khoảng 44% số phiếu, nhiều gấp đôi số phiếu của đảng Dân chủ Cơ đốc giáo (CDU) cầm quyền, AfD đã xác lập một kỷ lục mới. Kết quả này cho thấy sự bất mãn của cử tri đối với các đảng truyền thống đang chuyển thành sự ủng hộ ngày càng mạnh đối với lực lượng cực hữu.

Nếu kết quả này được công nhận chính thức, AfD sẽ giành 39 trong tổng số 83 ghế tại nghị viện bang, chỉ thiếu 3 ghế để đạt đa số tuyệt đối. Đây là lần đầu tiên kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ Hai, một đảng cực hữu có cơ hội trở thành lựclượng chính trị lớn nhất tại một bang của Đức. Lãnh đạo AfD tại Saxony-Anhalt, Ulrich Siegmund, gọi kết quả là “giật gân” và khẳng định đảng muốn bắt đầu điều hành chính quyền càng sớm càng tốt. Ông tuyên bố chiến thắng này không chỉ thuộc về Saxony-Anhalt mà là “tín hiệu cho toàn nước Đức”.

Tuy nhiên, AfD vẫn chưa chắc có thể thành lập chính quyền. Các đảng chính thống lâu nay duy trì cái gọi là “Brandmauer” hay bức tường lửa chính trị nhằm ngăn cực hữu tham gia chính phủ, vẫn từ chối liên minh với AfD. Bản thân ông Siegmund cũng chưa chấp nhận khả năng lãnh đạo một chính quyền thiểu số.

Từ bất mãn kinh tế đến làn sóng cực hữu

Các nhà phân tích cho rằng đằng sau sự trỗi dậy của AfD là những vấn đề rất cụ thể mà cử tri Đức đang phải đối mặt: giá cả tăng, thất nghiệp, lo ngại về nhập cư và cảm giác rằng chính phủ không giải quyết được những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống.

Mujtaba Rahman, chuyên gia về châu Âu của Eurasia Group, nhận định châu Âu phát triển đang trải qua một dạng “thất bại tinh vi của nhà nước”, khi chính phủ không giải quyết được những lo ngại về chi phí sinh hoạt và không đáp ứng được kỳ vọng của cử tri. Tâm lý này thể hiện khá rõ trong những chia sẻ của các cử tri AfD tại Magdeburg, nơi người ta cho rằng lãnh đạo AfD có thể mang lại cho người dân “điều mà không ai khác có thể mang lại”. Điều đó cho thấy AfD đang thành công trong việc biến sự bất mãn về kinh tế, xã hội và nhập cư thành một thông điệp chính trị đơn giản: các đảng truyền thống đã thất bại và cần một “sự thay thế”.

Đó chính là nền tảng giúp AfD vươn lên thành lực lượng dẫn đầu trong các cuộc thăm dò trên toàn nước Đức, dù ảnh hưởng của đảng này vẫn tập trung mạnh tại các bang miền Đông.

Niềm vui chiến thắng của AfD cũng là đòn giáng mạnh vào Thủ tướng Friedrich Merz và liên minh trung hữu CDU. Tại Saxony-Anhalt, CDU chỉ giành được khoảng 17% phiếu, giảm hơn một nửa so với cuộc bầu cử trước. Kết quả này có thể làm gia tăng sức ép trong nội bộ đảng đối với ông Merz, trong bối cảnh vị thế của Thủ tướng Đức vốn đã suy giảm. Người ta thậm chí đã bắt đầu công khai nói tới khả năng ông Merz có thể mất chức - điều chưa từng được đặt ra trong chính trường Đức.

Kết quả của những thay đổi đang và sắp diễn ra là: một nước Đức với chính phủ trung ương suy yếu và phải dành nhiều nguồn lực để xử lý bất ổn trong nước sẽ gặp khó khăn hơn trong việc đóng vai trò lãnh đạo châu Âu. Đây là điều đặc biệt đáng lo trong bối cảnh Liên minh châu Âu đang phải đối mặt đồng thời với hàng loạt vấn đề từ kinh tế, quốc phòng, chiến tranh Ukraine cho tới vấn đề người di cư.

Điều khiến giới hoạch định chính sách châu Âu lo ngại là chiến thắng của AfD diễn ra vào thời điểm các đảng cực hữu đang gia tăng ảnh hưởng tại nhiều quốc gia.

Tại Tây Ban Nha, đảng cực hữu Vox có khả năng trở thành một phần của liên minh cầm quyền tiếp theo, trong bối cảnh chính phủ xã hội chủ nghĩa đang chịu sức ép bởi các bê bối tham nhũng và vấn đề nhập cư. Tại Anh, dù đảng Reform UK đang gặp khó khăn sau một loạt bê bối tài chính liên quan đến lãnh đạo Nigel Farage, sự trỗi dậy của phe cực hữu vẫn đang gây sức ép lớn đối với các đảng truyền thống. Giờ đây, tại các trung tâm chính trị lớn nhất châu Âu, từ Berlin, Paris, Madrid đến London, một xu hướng duy nhất đang trỗi dậy: cử tri ngày càng sẵn sàng trao cơ hội cho những lực lượng từng bị coi là nằm ngoài dòng chính trị chủ đạo.

“Bức tường lửa” chống cực hữu ngày càng kém hiệu quả

Sự nổi lên của chính trị cực hữu tại Đức được chú ý đặc biệt vì tính nhạy cảm của nó.

Sau thảm họa của chủ nghĩa Quốc xã, hệ thống chính trị Đức luôn duy trì khoảng cách rất rõ với các lực lượng cực hữu. Nhưng chiến thắng của AfD đang đặt nguyên tắc này trước thử thách chưa từng có. Tại bang Saxony-Anhalt, các đảng khác vẫn tuyên bố không liên minh với AfD. Tuy nhiên, việc AfD trở thành lực lượng lớn nhất khiến việc duy trì cam kết này ngày càng khó khăn về mặt chính trị. Đáng chú ý, đảng BSW thậm chí đã để ngỏ khả năng hợp tác với AfD trong một số vấn đề nếu giành được ghế trong nghị viện bang.

Cũng cần phải thừa nhận rằng, sự trỗi dậy của cực hữu không phải một quá trình tất yếu. Phong trào này đồng thời đối mặt với thất bại. Tại Hungary, Thủ tướng Viktor Orban đã thất bại sau 16 năm cầm quyền, trong bối cảnh cử tri ngày càng bất mãn với tham nhũng, tình trạng kinh tế và những xung đột không cần thiết với EU. Tại Anh, Reform UK cũng đang gặp khó khăn khi Nigel Farage phải đối mặt với những bê bối tài chính và sự cạnh tranh từ những nhân vật thậm chí còn đứng xa hơn về phía hữu.

Những trường hợp này cho thấy phe cực hữu cũng có thể thất bại nếu không chứng minh được năng lực điều hành hoặc để mất niềm tin của cử tri.

AfD có thể trở thành vấn đề quốc tế

Điều đáng chú ý là chiến thắng tại Saxony-Anhalt nhanh chóng nhận được sự chú ý từ bên ngoài nước Đức. Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng lại hình ảnh kết quả bầu cử của Đức trên mạng xã hội Truth Social. Đặc phái viên của Tổng thống Nga Kirill Dmitriev sau đó tiếp tục chia sẻ bài đăng này và ca ngợi chiến thắng “mang tính lịch sử” của AfD.

Ông Dmitriev trước đó từng gọi AfD là “đảng của hy vọng và lý trí” và là lực lượng thúc đẩy hợp tác với Nga. Trong cuộc bầu cử liên bang Đức năm ngoái, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cũng từng công khai ủng hộ AfD, động thái bị nhiều chính trị gia Đức chỉ trích là can thiệp vào chính trị trong nước.

Ở chiều ngược lại, Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk phản ứng gay gắt, cho rằng chỉ những “kẻ ngốc và phản bội” mới có thể vui mừng trước chiến thắng của AfD.

Những phản ứng trái chiều này cho thấy vấn đề AfD không còn chỉ là câu chuyện nội bộ của nước Đức. Thành công của đảng này đang trở thành một phần trong cuộc tranh luận lớn hơn về tương lai của châu Âu, quan hệ với Nga, chính sách nhập cư và định hướng của EU.

Điều đáng lo nhất đối với các khối chính trị trungdung tại nước Đức và châu Âu không nằm ở việc AfD có ngay lập tức thành lập được chính quyền tại Saxony-Anhalt hay không.

Điều đáng lo nằm ở việc một đảng từng bị cô lập trong nhiều thập kỷ nay đã trở thành lựa chọn hàng đầu của một bộ phận rất lớn cử tri. Với các cuộc bầu cử quan trọng sắp diễn ra tại một số nước châu Âu, kết quả ở Saxony-Anhalt có thể trở thành một “mô hình” để các lực lượng cực hữu học hỏi.

Nhưng chiến thắng của AfD cũng đặt ra một câu hỏi ngược lại đối với các lực lượng trung dung: tại sao họ đang mất cử tri? Nếu các chính phủ không giải quyết được những vấn đề thiết thân như giá sinh hoạt, việc làm, an ninh và nhập cư, việc chỉ dựng lên “bức tường lửa” để ngăn cực hữu có thể không đủ.

Bởi khi cử tri cảm thấy các đảng truyền thống không còn mang lại giải pháp, lời kêu gọi “thay đổi” - dù đến từ một lực lượng gây tranh cãi - vẫn có sức hấp dẫn hơn.

Chiến thắng của AfD không thể đồng nghĩa với tương lai rằng xu hướng cực hữu chắc chắn sẽ giành chính quyền trên khắp châu Âu. Nhưng nó cho thấy một điều rõ ràng hơn: nền tảng chính trị châu Âu đang chịu sức ép ngày càng lớn. Nếu không thể khắc phục, khoảng trống mà các đảng truyền thống để lại đang nhanh chóng được phe cực hữu thay thế.