Sau gần 6 tháng xung đột, Tổng thống Mỹ Trump chưa thể tạo ra một chiến thắng quân sự quyết định trước Iran, trong khi triển vọng đạt được một thỏa thuận ngoại giao vẫn mờ nhạt. Trong bối cảnh đó, Tổng thống Donald Trump đang chuyển trọng tâm sang một việc công bố một loạt biện pháp trừng phạt mới nhằm siết chặt hơn nữa dòng tiền của Tehran và cả những quốc gia đang có quan hệ làm ăn với Iran. Tuy nhiên, hiệu quả của chiến lược này sẽ phụ thuộc không chỉ vào sức ép của Washington mà còn vào năng lực thích nghi của Iran và mức độ chấp nhận thiệt hại của các đối tác như Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ hay Iraq.

Phương án 2

Khi không thể “giải quyết” cuộc xung đột với Iran bằng các biện pháp quân sự trong ngắn hạn cùng các cuộc đàm phán như đã dự liệu, Tổng thống Mỹ Donald Trump buộc phải chuyển sang lựa chọn kinh tế. Mục tiêu là khiến Iran rơi vào khủng hoảng kinh tế và bất kỳ quốc gia nào tiếp tục giao thương với Iran đều có thể phải đối mặt với những hậu quả kinh tế “khủng khiếp”.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent dự kiến công bố chi tiết chiến dịch vào ngày 24/8. Tuy nhiên, những tuyên bố ban đầu cho thấy Washington muốn mở rộng đáng kể phạm vi thực thi các biện pháp trừng phạt, không chỉ nhằm vào Iran mà cả các quốc gia và tổ chức giúp Tehran duy trì hoạt động thương mại, tài chính.

“Bạn hoặc đứng về phía chúng tôi hoặc chống lại chúng tôi”, ông Bessent tuyên bố, cảnh báo rằng các nước tiếp tục chuyển tiền cho Iran, mua dầu hoặc tham gia vận chuyển dầu bằng đường biển có thể trở thành mục tiêu của Bộ Tài chính và Chính phủ Mỹ.

Phó Tổng thống JD Vance gọi đây là “giai đoạn mới” của cuộc xung đột, trong đó sức ép kinh tế được Washington đánh giá là công cụ hiệu quả nhất để đạt mục tiêu.

Điểm mới đáng chú ý không nằm ở việc Mỹ tiếp tục trừng phạt Iran. Tehran đã quá quen với việc chịu đựng các biện pháp cấm vận hà khắc của Washington suốt nhiều thập kỷ. Trọng tâm của kế hoạch này là Mỹ muốn mở rộng “bán kính sát thương” của các lệnh trừng phạt, gây nên các tổn thất cho các bên thứ ba.

Ông Michael Parker, cựu quan chức Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài Mỹ (OFAC), cho rằng Washington có thể tìm cách đưa cuộc xung đột theo hướng này bằng cách nhắm vào những quốc gia vẫn giao dịch với Iran nhưng phụ thuộc đáng kể vào đồng USD và hệ thống tài chính Mỹ.

Điều đó có thể tạo ra một lựa chọn khó khăn cho các ngân hàng, doanh nghiệp và chính phủ nước ngoài: tiếp tục duy trì quan hệ kinh tế với Iran hoặc đối mặt nguy cơ bị Mỹ hạn chế khả năng tiếp cận thị trường và hệ thống tài chính USD.

Nếu được triển khai ở quy mô lớn, đây có thể là một trong những công cụ gây sức ép mạnh nhất mà Washington còn trong tay mà không cần mở rộng ngay các hoạt động quân sự. Nhưng cách làm này cũng làm lộ ra những giới hạn lớn nhất của chính nó.

Iran đã quen “sống chung” với trừng phạt

Iran không phải một nền kinh tế mới lần đầu đối mặt với cấm vận. Trong gần nửa thế kỷ, Tehran đã xây dựng nhiều phương thức để duy trì dòng chảy thương mại và tài chính bất chấp các biện pháp trừng phạt của Mỹ. Sau khi ông Trump rút Mỹ ra khỏi thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2018, trong nhiệm kỳ Tổng thống đầu tiên, các biện pháp gây sức ép tối đa tiếp tục được tăng cường nhưng Iran vẫn tìm được cách thích nghi.

Hiện nay, Tehran đã quen sử dụng nhiều kênh phi chính thức để né tránh các hạn chế, trong đó có đội tàu vận chuyển dầu trong “vùng xám”, các công ty bình phong và những mạng lưới thương mại mới.

Mohammed Hammouda, chuyên gia về kiểm soát xuất khẩu và trừng phạt tại Sở giao dịch chứng khoán London, nhận xét rằng Iran thích nghi rất nhanh với các biện pháp mới. Khi một mạng lưới bị phát hiện và đưa vào danh sách trừng phạt, những cái tên và tuyến đường mới lại xuất hiện. Điều này khiến cuộc chiến trừng phạt trở thành một trò chơi đuổi bắt: Washington liên tục tìm cách đóng các kênh mà Tehran sử dụng, trong khi Iran tìm cách mở những kênh mới.

Vì thế, câu hỏi không phải là Mỹ có thể áp đặt bao nhiêu lệnh trừng phạt, mà là Washington có thể khiến Iran chịu đựng tổn thất bao nhiêu trước khi Tehran tìm được đường vòng mới.

Hiệu quả của Chiến dịch “Economic Fury” như cách nói của ông Trump, vì vậy sẽ phụ thuộc rất lớn vào phản ứng của các nước khác. Các chuyên gia được BBC dẫn lời cho rằng mục tiêu nhắm tới có thể bao gồm những quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và Trung Quốc - các đối tác có vai trò quan trọng đối với khả năng duy trì hoạt động thương mại của Iran.

Đây là điểm khiến chiến lược mới của Washington trở nên phức tạp.

Nếu các ngân hàng và doanh nghiệp nước ngoài phụ thuộc quá nhiều vào thị trường Mỹ, họ có thể lựa chọn tuân thủ lệnh trừng phạt. Nhưng với những nước có lợi ích chiến lược hoặc kinh tế lớn tại Iran, đặc biệt là Trung Quốc, khả năng chấp nhận yêu cầu của Washington không dễ dàng.

Nói cách khác, sức mạnh của các lệnh trừng phạt Mỹ không chỉ nằm trong tay Washington. Nó phụ thuộc vào việc các quốc gia khác có sẵn sàng lựa chọn lợi ích của Mỹ thay cho lợi ích kinh tế và chiến lược của chính họ hay không.

Iran chịu tổn thương nhưng khó khuất phục

Iran chắc chắn sẽ chịu thêm sức ép nếu Mỹ thực sự triển khai chiến dịch mới. Việc hạn chế nguồn thu từ dầu mỏ, siết các giao dịch bằng USD và gây sức ép lên những đối tác thương mại còn lại có thể khiến Tehran khó tiếp cận ngoại tệ, làm gia tăng lạm phát, gây áp lực lên đồng rial và khiến nền kinh tế vốn đã suy yếu tiếp tục gặp khó khăn. Nhưng gây tổn thương kinh tế và buộc một quốc gia thay đổi chính sách là hai vấn đề khác nhau.

Iran đã chứng minh khả năng chịu đựng và thích nghi với các lệnh trừng phạt trong thời gian dài. Hơn nữa, nếu các biện pháp mới của Mỹ được mở rộng sang bên thứ ba, Washington có nguy cơ biến cuộc đối đầu với Iran thành một cuộc tranh chấp rộng hơn với các đối tác kinh tế của Tehran.

Đó là chưa kể tác động ngược đối với chính Mỹ. Nếu các biện pháp trừng phạt làm gián đoạn nghiêm trọng dòng chảy dầu mỏ và các sản phẩm năng lượng, giá năng lượng toàn cầu có thể tiếp tục tăng, tạo thêm áp lực đối với người tiêu dùng Mỹ. Cuộc chiến tranh kinh tế lần này cho thấy Washington đang tìm kiếm một lối thoát khỏi thế bế tắc hơn là mở thêm một mặt trận quân sự.

Nhưng giới chuyên gia được BBC dẫn lời đặt câu hỏi về mục tiêu cuối cùng của chiến dịch. Nếu không có một chiến lược rõ ràng về điều Washington muốn Iran chấp nhận – từ chương trình hạt nhân, tên lửa, hoạt động khu vực cho tới việc mở lại Eo biển Hormuz – thì trừng phạt có thể chỉ trở thành một công cụ gây sức ép mà không tạo ra bước ngoặt.

Đây chính là nghịch lý của chiến lược mới: Mỹ có thể khiến Iran nghèo hơn, nhưng chưa chắc khiến Iran dễ khuất phục hơn.

Sau nhiều tháng chiến tranh, Washington đang chuyển từ bom đạn sang sức ép kinh tế. Tuy nhiên, nếu Tehran tiếp tục tìm được những con đường mới để duy trì nguồn thu, trong khi Trung Quốc và các đối tác khác không hoàn toàn đứng về phía Mỹ, các biện pháp trừng phạt kinh tế có nguy cơ trở thành một vòng siết mới trong cuộc chiến tiêu hao, thay vì đòn quyết định buộc Iran phải chấp nhận các điều kiện của Washington.