Tiếng súng nổ trên chiến trường giờ đây không còn là dấu hiệu duy nhất để bắt đầu một cuộc chiến tranh. Ngày nay, chiến tranh có thể khai hỏa bằng một dòng mã độc. Khai hỏa bằng một nút bấm từ cách xa hàng vạn dặm. Hay khai hỏa bằng sự ngắt kết nối đột ngột trên không gian vũ trụ.

Ranh giới giữa hoà bình và chiến tranh, giữa sự sống và hủy diệt đang trở nên mong manh, dễ vỡ. Thế giới bước vào một thời kỳ đầy biến động, bất thường, khó lường và khó đoán định. Kẻ thù vô hình, vũ khí tàng hình với tốc độ chớp nhoáng và độ chính xác tuyệt đối. Đó chính là diện mạo của Chiến tranh công nghệ cao.

Trước hình thái tác chiến phi tiếp xúc này, sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc của chúng ta đang đối mặt với những thách thức nào? Chúng ta phải làm gì để sẵn sàng ứng phó và đánh thắng mọi kiểu loại chiến tranh công nghệ cao? Và thế trận quốc phòng toàn dân cần được kiến tạo ra sao để đất nước luôn chủ động ngay từ trong thời bình?

Phóng viên Trường Giang thực hiện loạt phóng sự 4 bài: "Thế trận giữ nước trong kỷ nguyên số". Dưới đây là Bài 1 của loạt phóng sự với nhan đề: "Cuộc chiến không ranh giới".

Không gian tác chiếnmở rộng

Xuyên suốt chiều dài lịch sử nhân loại, hình hài của chiến tranh luôn được định hình và gắn liền với những giới tuyến rõ ràng. Nhìn lại những thước phim tư liệu của Thế chiến thứ nhất và Thế chiến thứ hai, thước đo của sức mạnh quân sự được đong đếm bằng hàng triệu thanh niên huy động ra chiến trường. Bằng những chiến hào chằng chịt chạy dài hàng trăm kilomet vắt ngang châu Âu. Bằng những cuộc giáp lá cà đẫm máu để giành giật từng tấc đất, từng căn nhà, từng cao điểm.

Trong tư duy quân sự truyền thống của thế kỷ 20, có sự phân định rạch ròi giữa tiền tuyến và hậu phương. Tiền tuyến là nơi khói lửa ngút trời, nơi người lính trực tiếp đối mặt với bom rơi, đạn nổ. Còn hậu phương, dẫu có bị không kích, vẫn là nơi an toàn hơn, là cứ địa sản xuất vũ khí, chi viện sức người, sức của cho tiền phương.

Nhưng khi nhân loại bước sâu vào kỷ nguyên số, lằn ranh ấy đã không còn. Chiến tranh trong thế kỷ 21 không bắt buộc phải được tuyên bố bằng một tờ công hàm hay khai hỏa bằng một loạt đạn pháo. Những cường quốc quân sự không cần phải xua hàng vạn quân rầm rập vượt qua các cột mốc biên giới. Cũng không cần những đoàn xe tăng ầm ầm cày xới xuyên qua lãnh thổ.

Chiến tranh công nghệ cao có thể được phát động từ một căn phòng điều khiển cách xa chiến trường hàng nghìn, hàng chục nghìn kilomet. Cuộc chiến ấy khai hỏa bằng một cú click chuột; bằng một dòng mã độc len lỏi qua các sợi cáp quang dưới đáy đại dương; hay bằng một lệnh điều khiển sóng vô tuyến truyền qua mạng lưới vệ tinh quân sự ngoài không gian vũ trụ.

Để hiểu rõ sức mạnh áp đảo của vũ khí công nghệ cao trong cuộc chiến không ranh giới này, chúng ta không cần tìm kiếm trong những cuốn tiểu thuyết viễn tưởng. Lịch sử quân sự thế giới đang bị viết lại bằng máu và lửa trên những điểm nóng xung đột thực tế trong suốt những năm qua.

Đánh giá về sự thay đổi mang tính nền tảng của chiến tranh thế kỷ 21, Đại tá Bùi Đình Tiệp, Chủ nhiệm Khoa Lịch sử Nghệ thuật quân sự, Học viện Chính trị phân tích, đặc điểm nổi lên của các cuộc chiến tranh gần đây là không gian tác chiến được mở rộng. Nếu như trước đây, chiến trường chủ yếu trên bộ, trên không, trên biển, thì nay mở rộng ra cả không gian vũ trụ và không gian mạng.

Ranh giới giữa tiền tuyến và hậu phương bị xóa nhòa, không còn phân biệt tuyến trước, tuyến sau. Phương thức tác chiến phi tiếp xúc, đánh từ xa trở thành phương thức tác chiến phổ biến và chủ yếu.

Phương thức tác chiến phi tiếp xúc đã làm không gian chiến trường vượt lên mọi giới hạn về địa lý hay thời gian. Sự thay đổi mang tính thời đại này được minh chứng bằng những con số gia tăng đến chóng mặt.

Về sự áp đảo của vũ khí công nghệ cao trên chiến trường hiện đại, Trung tướng Nguyễn Huy Cảnh, Cục trưởng Cục Tác chiến, Bộ Tổng Tham mưu cho biết, qua nghiên cứu các cuộc chiến tranh gần đâycho thấy các loại vũ khí công nghệ cao được các bên tham chiến sử dụng phổ biến, nhất là trong việc sử dụng các loại tên lửa hiện đại, bom dẫn đường, các phương tiện không người lái như UAV, USV và có thể có cả UUV.

Trong chiến tranh Vùng Vịnh năm 1991, số lượng vũ khí công nghệ cao mới chỉ sử dụng là 8%. Chiến dịch Kosovo năm 1999 là 90%. Đặc biệt trong cuộc xung đột quân sự gần đây giữa Nga và Ukraine, giữa Israel và Iran, các loại vũ khí công nghệ cao ngày càng được sử dụng nhiều hơn. Nga sử dụng các loại tên lửa, bom dẫn đường, máy bay không người lái đánh phá các mục tiêu trên khắp lãnh thổ Ukraine, bao gồm cả tên lửa siêu vượt âm, tên lửa đạn đạo.

Thực tiễn sinh động nhất chính là cuộc xung đột Nga - Ukraine. Chỉ vài giờ trước "giờ G", những đợt tấn công bằng mã độc đã lập tức đánh sập mạng lưới viễn thông vệ tinh. Ngay sau đó là những cơn mưa tên lửa hành trình và đạn đạo được phóng đi từ các chiến hạm và máy bay ném bom cách xa hàng ngàn cây số.

Hay như cuộc đối đầu giữa Israel và Iran, hoàn toàn không có một sư đoàn bộ binh nào giáp mặt. Thay vào đó là hàng trăm máy bay không người lái tự sát, tên lửa đạn đạo xé toạc màn đêm, bay xuyên qua bầu trời của nhiều quốc gia, vượt qua khoảng cách hơn 1.500 kmđể lao thẳng vào mục tiêu.

Riêng về phương tiện bay không người lái, mùa thu năm 2020, quân đội Azerbaijan đã viết lại nghệ thuật tác chiến hiện đại. Họ không dùng xe tăng đấu xe tăng. Họ sử dụng bầy đàn máy bay không người lái UAV, trang bị hệ thống camera ảnh nhiệt, soi rõ từng chiếc xe bọc thép, từng trận địa pháo.

Và rồi, từ trên bầu trời tĩnh lặng, những quả đạn thông minh được phóng đi. Những cỗ xe tăng trị giá hàng triệu đô la phút chốc biến thành những nấm mồ sắt rực lửa. Đây là một cuộc chiến mà bên tấn công chỉ mất đi những cỗ máy vô tri giá vài chục ngàn USD,trong khi bên phòng thủ mất đi những khí tài chiến lược đắt đỏ và những người lính tinh nhuệ nhất.

Càng về sau, mức độ tinh vi càng gia tăng. Trên chiến trường Ukraine và Iran hiện nay, những "bầy đàn Drone tự sát" được thiết kế nhỏ gọn, luồn lách qua mọi điểm mù của hệ thống radar, mang theo lượng thuốc nổ vừa đủ để kích nổ xuyên thủng lớp giáp của vũ khí hạng nặng. Bầy đàn UAV tự động giao tiếp với nhau, tự động tìm kiếm, phân tích mục tiêu bằng trí tuệ nhân tạo (AI), rồi đồng loạt lao xuống kết liễu mục tiêu. Con người, với tốc độ phản xạ sinh học có giới hạn, dường như bất lực trước những bầy ong sát thủ được lập trình bằng thuật toán này.

Phân tích sâu hơn về loại vũ khí này, Thiếu tướng Nguyễn Hồng Quân, nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược Quốc phòng cho biết, UAV có khả năng tấn công chính xác, biết lựa chọn mục tiêu trong cùng một thời điểm để xem tiêu diệt mục tiêu nào có lợi nhất. Nó có thể hoạt động liên tục, không phân biệt ngày đêm, mưa nắng. Chi phí vận hành rất thấp, giárẻ. Đặc biệt, vũ khí nàycó khả năng tác chiến bầy đàn rất hiệu quả, tích hợp AI (trí tuệ nhân tạo) để tự động hóa các nhiệm vụ.

"Sự xuất hiện của UAV làm mờ đi ranh giới giữa chiến tranh và hòa bình, phóng lên không ai biết trước là nó sẽ thực hiện nhiệm vụ tấn công, vàlàm thay đổi cả những nguyên tắc cơ bản của chiến tranh hiện đại",Thiếu tướng Nguyễn Hồng Quân phân tích.

Những bài toán đối với nền nghệ thuật quân sự toàn cầu

Nếu UAV hay bầy đàn Drone tự sát là nỗi khiếp sợ ở tầm thấp, thì sự hủy diệt chớp nhoáng ở tầm cao và tầm xa lại đến từ một loại vũ khí đang làm thay đổi hoàn toàn quy luật vật lý của chiến tranh: Đó là tên lửa siêu thanh.

Trong chiến tranh truyền thống, khi radar phát hiện tên lửa địch, hệ thống chỉ huy có thời gian để phân tích quỹ đạo, đưa ra quyết định đánh chặn, hoặc còi báo động sẽ vang lên để nhân dân xuống hầm trú ẩn. Nhưng với tên lửa siêu thanh, khi tiếng còi báo động phòng không kịp hú lên, thì mục tiêu đã bị đánh trúng và san phẳng thành bình địa. Khái niệm "thời gian cảnh báo" gần như bị triệt tiêu hoàn toàn.

Ngày 28/2/2026, từ không phận quốc tế cách xa hàng ngàn km, Israel đã bấm nút phóng đi những quả tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình tốc độ cao. Những "mũi giáo" công nghệ này bay với quỹ đạo phức tạp, luồn lách qua các mạng lưới radar cảnh giới dày đặc nhất.

Chúng lao thẳng xuống các tổ hợp phòng không chiến lược và căn cứ ngầm của Iran với vận tốc chớp nhoáng. Những tổ hợp radar tinh vi nhất đã nổ tung trước khi kíp trực chiến kịp nhận diện tín hiệu đe dọa trên màn hình. Đó là sự áp đảo tuyệt đối về tốc độ.

Phân tích rõ hơn về quy mô vượt qua mọi ranh giới địa lý của cuộc đụng độ này, Thiếu tướng Đoàn Hùng Minh, nguyên Phó Chủ nhiệm Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng nhận định, mặc dù Mỹ và Israel đều có hai chiến dịch với hai tên gọi rất khiêu khích, nhưng thực chất đólà một chiến dịch 2 trong 1, có sự phối hợp rất chặt chẽ giữa cả hai bên, cả về phân công nhiệm vụ.

Ví dụ,Israel ngay từ đầutập kích bom, thì Mỹ dùng tên lửa Tomahawk từ tàu chiến, tàu ngầm và tàu nổi để tấn công Iran. Israel tập trung vào các mục tiêu để tiêu diệt lãnh đạo cấp cao của Iran, còn Mỹ tập trung tiêu diệt tiềm lực quân sự và các hạ tầng khác của Iran. Tiếp theo, đòn trả đũa của Iran cũng rấtbất ngờ. Iran ngay lập tức là tấn công đáp trả. Lần này họ thể hiện không phải là phòng ngự màphản công rấtmạnh mẽ, bằng cả tên lửa, UAV, tấn công liền một lúc hơn 800 mục tiêu vào lãnh thổ của 11 quốc gia và hơn 20 căn cứ quân sự của Mỹ ở trong khu vực.

Nhìn một cách biện chứng, chiến tranh công nghệ cao thực chất là sự đối đầu của tiềm lực khoa học kỹ thuật, của trí tuệ, của hệ thống dữ liệu khổng lồ và năng lực làm chủ không gian chiến lược. Khi lằn ranh tiền tuyến và hậu phương bị xóa nhòa, khi mọi trung tâm chính trị, kinh tế, năng lượng nằm sâu trong nội địa đều có thể nằm gọn trong tầm ngắm của vũ khí thông minh chỉ trong chớp mắt... thì hình thái chiến tranh này đã tước đi rất nhiều lợi thế phòng thủ mang tính truyền thống của mọi quốc gia.

Thực tế đó đang đặt ra những bài toán đối với nền nghệ thuật quân sự toàn cầu. Và đặc biệt, nó là một phép thử đối với những quốc gia yêu chuộng hòa bình, luôn lấy phòng thủ, bảo vệ Tổ quốc làm chiến lược trọng tâm như Việt Nam.

Kẻ thù không lộ diện. Ranh giới địa lý bị xóa bỏ. Vũ khí mang tính hủy diệt chớp nhoáng. Lợi thế chiến tranh nhân dân, dựa vào địa hình rừng núi hiểm trở sẽ ra sao khi kẻ thù không còn đưa bộ binh tiến vào lãnh thổ? Nguy hiểm hơn, bên cạnh sức tàn phá vật lý của tên lửa hay UAV, có những mặt trận hoàn toàn không có bom rơi, đạn nổ nhưng lại có sức mạnh làm sụp đổ một quốc gia từ bên trong. Đó là mặt trận nào? Áp lực đặt ra cho công cuộc giữ nước của chúng ta khốc liệt ra sao? Mời quý độc giảtheo dõi Bài 2 của loạt phóng sự với nhan đề: Trên những mặt trận mới.