Nhiều cơ quan báo chí hiện nay đã đầu tư mạnh cho hạ tầng công nghệ, nền tảng số và các công cụ hỗ trợ sản xuất nội dung. Tuy nhiên, nếu cách tổ chức tòa soạn, quy trình sản xuất tin bài hay phương thức tiếp cận công chúng vẫn giữ nguyên như trước thì chuyển đổi số khó tạo ra sự thay đổi thực chất.

“Chuyển đổi số trước hết là chuyển đổi tư duy. Đó là sự thay đổi từ làm báo theo kỳ phát hành sang phục vụ công chúng theo thời gian thực; từ truyền thông một chiều sang tương tác đa chiều; từ sản xuất nội dung theo kinh nghiệm sang dựa trên dữ liệu và nhu cầu của độc giả”, ông Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Cũng theo ông Sơn, báo chí trong thời đại số không nên chạy đua với mạng xã hội bằng mọi giá mà cần phát huy những giá trị cốt lõi của báo chí chuyên nghiệp. “Nhanh nhưng phải đúng, hấp dẫn nhưng không dễ dãi, ứng dụng công nghệ nhưng không được đánh mất trách nhiệm xã hội”.

Đề cập đến những rào cản trong quá trình chuyển đổi số, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn nhận định, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ mà ở sự thiếu đồng bộ giữa con người, dữ liệu, nội dung và mô hình vận hành. Nhiều cơ quan báo chí đã xây dựng nền tảng số, phát triển đa kênh trên website, mạng xã hội, podcast hay video, nhưng chưa khai thác hiệu quả dữ liệu độc giả để phục vụ công tác biên tập và phát triển nội dung.

Theo ông, một trong những hạn chế phổ biến là sự nhầm lẫn giữa “số hóa” và “chuyển đổi số”. Nếu số hóa chỉ là đưa nội dung lên môi trường điện tử thì chuyển đổi số là quá trình thay đổi toàn diện từ tư duy, phương thức sản xuất, quản trị đến cách tạo ra giá trị và nguồn thu cho cơ quan báo chí.

Bên cạnh đó, vấn đề nhân lực cũng là thách thức lớn. “Không thể yêu cầu phóng viên làm thêm video, sản xuất thêm nội dung đa phương tiện mà không được đào tạo kỹ năng mới hay hỗ trợ công cụ phù hợp. Công nghệ có thể mở đường, nhưng con người mới quyết định thành công của chuyển đổi số”, ông Sơn nhận định.

Đánh giá về tác động của trí tuệ nhân tạo (AI), PGS.TS. Bùi Hoài Sơn cho rằng, đây là cơ hội lớn để các cơ quan báo chí nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. AI có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, gợi ý chủ đề, dịch thuật, tóm tắt tài liệu, sản xuất nội dung đa phương tiện và cá nhân hóa trải nghiệm độc giả. Nhờ đó, nhà báo có thêm thời gian tập trung vào những công việc cốt lõi như điều tra, xác minh thông tin và phân tích chuyên sâu.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là không ít thách thức liên quan đến tin giả, vi phạm bản quyền và nguy cơ phụ thuộc quá mức vào công nghệ. Theo ông, AI có thể hỗ trợ người làm báo nhưng không thể thay thế trách nhiệm nghề nghiệp, khả năng kiểm chứng hay sự nhạy cảm trước các vấn đề xã hội.

Để chuyển đổi số trở thành động lực phát triển lâu dài, các cơ quan báo chí cần xây dựng chiến lược dài hạn, lấy công chúng làm trung tâm, đồng thời tái cấu trúc quy trình làm báo theo hướng tích hợp, đa nền tảng và dựa trên dữ liệu. Song song với đó là xây dựng văn hóa đổi mới, khuyến khích sáng tạo và đào tạo lại đội ngũ để thích ứng với môi trường truyền thông mới.

Ở góc độ chính sách, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn đề xuất tiếp tục hoàn thiện cơ chế hỗ trợ hạ tầng số, đào tạo nhân lực, bảo vệ bản quyền báo chí trên môi trường mạng và tạo điều kiện cho các cơ quan báo chí phát triển những mô hình kinh tế phù hợp. Theo ông, sự đồng hành của Nhà nước cùng nỗ lực tự đổi mới của các cơ quan báo chí sẽ là nền tảng quan trọng để báo chí Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.