Những ngày qua, nhiều địa phương như Hà Nội, TP.HCM vừa công bố điểm thi và điểm chuẩn lớp 10. Ngay sau đó, trênmạng xã hội ngập tràn những dòng trạng thái với đủ cung bậc cảm xúc, có những bài viết thể hiện sự vui mừng tột độ khi con "vượt vũ môn" thành công, nhưng cũng có cả những bài đăng với nội dung tiếc nuối, thậm chí trách móc con công khai trên mạng xa hội. Trượt lớp 10 công lập liệu có phải mọi cánh cửa đều khép lại? Cha mẹ cần làm gì để đồng hành cùng con trong giai đoạn này? Xoay quanh câu chuyện này, phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Namđã có cuộc trao đổi với Chuyên gia tâm lýĐỗ Trang - Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển Sức khỏe Tinh thần.

PV: Sau khi Hà Nội công bố điểm thi, điểm chuẩn vào lớp 10, trên mạng xã hội xuất hiện không ít bài đăng chia sẻ về thành tích của con. Có phụ huynh “khoe” con đạt điểm cao, song cũng có những phụ huynh công khai lên mạng xã hội để trách móc con vì chưa đạt được kết quả như mong muốn. Dưới góc độ là một người làm giáo dục, một chuyên gia tâm lý, bà có chia sẻ gì về những cách làm này?

Bà Đỗ Trang:Trước hết, tôi muốn nói rằng niềm vui của cha mẹ khi con đạt kết quả tốt là hoàn toàn tự nhiên và đáng trân trọng. Vấn đề không nằm ở chuyện vui mừng, mà nằm ở chỗ chúng ta đặt đứa trẻ vào không gian nào.

Khi một phụ huynh công khai trách móc con vì điểm chưa như ý, dù vô tình hay hữu ý, họ đang làm ba điều cùng lúc. Thứ nhất, họ biến một trải nghiệm vốn đã đau cho đứa trẻ thành một sự kiện công cộng, nỗi buồn riêng tư bị phơi ra trước hàng trăm, hàng nghìn người. Thứ hai, họ gửi đi một thông điệp ngầm rất nặng nề: "Giá trị của con phụ thuộc vào con số con mang về cho bố mẹ". Thứ ba, điều tôi lo nhất là họ vô tình dạy con rằng khi con thất bại, người đáng lẽ là chỗ dựa an toàn nhất lại trở thành người phán xét đầu tiên.

Ở tuổi 15, các em đang trong giai đoạn hình thành cái tôi, cực kỳ nhạy cảm với cách người khác nhìn mình. Một lời chê công khai của cha mẹ không chỉ là một lời chê, nó có thể trở thành một vết khắc trong cách đứa trẻ tự định nghĩa bản thân trong nhiều năm sau.

Còn về chuyện khoe con điểm cao, tôi không phản đối, nhưng cũng xin cha mẹ lưu ý, mỗi bài đăng khoe thành tích đều vô hình tạo thêm một viên gạch trong bức tường áp lực mà những đứa trẻ khác đang phải đứng nhìn. Chúng ta đang sống trong một cộng đồngvà đôi khi niềm vui của mình lại là sức nặng của con người khác.

PV: Với những học sinh chưa đạt được kết quả như mong muốn, theo bà, phụ huynh cần làm gì để đồng hành, định hướng tương lai cho con?

Bà Đỗ Trang: Điều đầu tiên, và quan trọng hơn mọi lời khuyên kỹ thuậtlà cha mẹ phải xử lý cảm xúc của chính mình trước. Rất nhiều phụ huynh không nhận ra rằng sự thất vọng họ trút lên con thực chất là nỗi thất vọng về kỳ vọng của chính họ. Hãy cho phép mình buồn, nhưng đừng để nỗi buồn đó chảy thẳng vào đứa trẻ.

Khi ngồi xuống với con, tôi khuyên cha mẹ bắt đầu không phải bằng câu hỏi: Tại sao con lại như thế? mà bằng một sự công nhận: Bố mẹ biết con cũng đang buồnvà con đã cố gắng. Đứa trẻ trượt nguyện vọng không cần ai nhắc rằng nó đã thất bại nó đãbiết quá rõ. Cái trẻ cần là một người nói rằng nó vẫn được yêu thương nguyên vẹn.

Về định hướng, tôi muốn nhấn mạnh một điều mà xã hội ta thường quên, trượt vào trường công lập không phải là cánh cửa duy nhất đóng lại. Có rất nhiều con đường, trường tư, trung tâm giáo dục thường xuyên, các chương trình học nghề kết hợp văn hóa. Nhiều em đi đường vòng lại tìm thấy đúng thế mạnh của mình. Việc của cha mẹ là cùng con khảo sát các lựa chọn này một cách bình tĩnh, như hai người đồng đội bàn chiến thuật, chứ không phải như một phiên tòa.

Và xin đừng vội ép con phảilấy lại phong độ ngay lập tức. Hãy cho con một khoảng lặng để hồi phục. Một đứa trẻ được phép buồn đúng cách sẽ đứng dậy nhanh hơn một đứa trẻ bị buộc phải tỏ ra ổn.

PV: Với nhiều học sinh, trượt cấp 3 là một “cú vấp ngã” đầu đời, không ít em coi đây là một thất bại lớn. Trước áp lực từ gia đình, bạn bè, thậm chí là những so sánh “con nhà người ta” đã có không ít học sinh rơi vào trầm cảm, thậm chí tìm đến những cách làm tiêu cực, làm hại bản thân. Theo bà, phụ huynh cần làm gì để tránh những cảm xúc tiêu cực ở con?

Bà Đỗ Trang: Đây là phần tôi mong các bậc cha mẹ lắng nghe kỹ nhất. Khi một đứa trẻ rơi vào trạng thái nghĩ rằng trượt cấp 3 là dấu chấm hết, điều nguy hiểm không phải bản thân điểm số, mà là sự thu hẹp tầm nhìn. Trong khủng hoảng, não bộ vị thành niên có xu hướng "đóng khung" em không còn thấy được rằng cuộc đời còn dài, rằng sau biến cố này vẫn còn vô số ngã rẽ. Vai trò của cha mẹ là kiên nhẫn mở rộng lại tầm nhìn ấy.

Hãy tuyệt đối dừng so sánh "con nhà người ta". Mỗi lần so sánh là một lần cha mẹ xác nhận với con rằng con không đủ. Đứa trẻ không cần thêm bằng chứng về sự thiếu sót của nó.

Hãy để ý những dấu hiệu cảnh báo như con thu mình, bỏ ăn hoặc ăn quá nhiều, mất ngủ hoặc ngủ li bì, không còn hứng thú với những thứ từng yêu thích, nói những câu mang tính buông xuôi như: con là gánh nặng hay không có con mọi thứ sẽ tốt hơn. Khi những dấu hiệu này kéo dài hơn hai tuần, đó không còn là buồn thông thường, đừng chần chừ tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Tìm sự trợ giúp không phải là dấu hiệu thất bại của gia đình, mà là biểu hiện của tình thương có hiểu biết.

Hãy duy trì kết nối hằng ngày, kể cả khi con im lặng. Đôi khi chỉ cần ngồi cạnh con, cùng ăn một bữa cơm, không phán xét, là đủ để con cảm thấy nó không bị bỏ rơi.

Và điều cốt lõi nhất tôi muốn gửi gắm, hãy làm cho con tin chắc một điều, rằng tình yêu của cha mẹ không phải là phần thưởng cho thành tích, mà là nền móng không gì lay chuyển được. Một đứa trẻ biết rằng dù nó có vấp ngã thế nào thì vẫn có một mái nhà yêu thương vô điều kiện, đứa trẻ ấy gần như sẽ không tìm đến những lựa chọn tiêu cực. Bởi cái cứu một con người trong giờ phút tăm tối nhất thường không phải là điểm số, mà là cảm giác rằng mình vẫn còn được cần đến, vẫn còn thuộc về một nơi nào đó.

PV: Xin cảm ơn bà!