Trong hành trình đó, các trường đại học không chỉ là nơi đào tạo nhân lực mà còn phải trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao tri thức, góp phần hình thành một thế hệ con người đủ năng lực làm chủ công nghệ, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.

Mùa tuyển sinh đại học năm 2026 ghi nhận sự chuyển đổi mạnh mẽ về xu hướng đăng ký ngành nghề của thí sinh khi có tới gần 468 nghìn em đăng ký xét tuyển vào các ngành thuộc lĩnh vực STEM (gồm Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học), tương đương khoảng 53,4% tổng số thí sinh đăng ký xét tuyển đại học. Đây là lần đầu tiên nhóm ngành STEM đứng đầu về số lượng hồ sơ trong xét tuyển đại học trong vài năm trở lại đây. Không dừng ở số lượng đăng ký, sau quá trình xét tuyển, khoảng 212.600 thí sinh đã xác nhận nhập học vào các ngành STEM, chiếm 33,6% tổng số thí sinh xác nhận nhập học đại học. Nói cách khác, cứ khoảng ba thí sinh xác nhận nhập học đại học năm nay thì có một người lựa chọn ngành STEM.

Sự dịch chuyển trong chọn ngành của thí sinh rất đáng chú ý khi đặt trong bối cảnh Việt Nam đang xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng cho phát triển đất nước. Những lĩnh vực như máy tính, công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, điện – điện tử, tự động hóa, vật liệu hay các lĩnh vực kỹ thuật mới đang trở thành lựa chọn ngày càng rõ nét của người trẻ bởi sẽ mở ra những cơ hội nghề nghiệp và nghiên cứu mới.

Theo nhiều chuyên gia, sự thay đổi này không chỉ xuất phát từ nhu cầu việc làm của cá nhân thí sinh mà phản ánh sự thay đổi trong nhận thức của xã hội về giá trị của khoa học, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Thạc sỹ Cao Quảng Tư, Giám đốc tuyển sinh Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn (SIU) nhận định: "Chúng ta đang sống trong một xã hội rất là công nghệ cho nên chắc chắn là xu hướng các cái giải pháp công nghệ, trí tuệ nhân tạo, AI đang phủ rộng hầu hết tất cả các ngành học. Và đặc biệt là chúng ta đang có chính sách khuyến khích những bạn giỏi tham gia các lĩnh vực STEM để có những chương trình học bổng đặc thù do Chính phủ xây dựng cho thí sinh có cơ hội lựa chọn, thì đó cũng là một trong những câu chuyện mà mà thí sinh chọn nhiều. Đó cũng là hiệu ứng rất tốt cho xã hội chúng ta trong giai đoạn mà chúng ta đang đi vào cái kỷ nguyên gọi là phát triển và vươn mình".

Sự bứt phá mạnh mẽ của khối ngành STEM không chỉ phản ánh sự nhạy bén của thế hệ trẻ trước làn sóng công nghệ mới mà phía sau đó còn là sự thay đổi trong định hướng phát triển quốc gia. Hàng loạt chủ trương, chính sách mới về khoa học, công nghệ và đào tạo nhân lực được Đảng, Nhà nước ban hành thời gian qua với những thông điệp khá rõ ràng: muốn phát triển công nghệ phải có con người làm công nghệ; muốn làm chủ công nghệ phải bắt đầu từ đào tạo nguồn nhân lực. Những chính sách này đã góp thêm một động lực để người học mạnh dạn lựa chọn những lĩnh vực được xác định là chiến lược đối với tương lai đất nước. Và sự thay đổi trong lựa chọn của thí sinh năm nay cho thấy những định hướng đó đang từng bước đi vào đời sống giáo dục.

Từ sự thay đổi trong lựa chọn của thí sinh cũng đặt ra các yêu cầu mới đối với các trường đại học. Đào tạo nhiều kỹ sư, cử nhân STEM mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng hơn là người học sau khi tốt nghiệp phải có khả năng sử dụng, cải tiến và tiến tới làm chủ công nghệ. Để đáp ứng yêu cầu đó, nhiều trường đã bắt đầu điều chỉnh chương trình đào tạo, mở thêm các chương trình đào tạo mới, đưa công nghệ mới vào giảng dạy, đồng thời đầu tư phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu và tăng cường hợp tác với doanh nghiệp.

Giải quyết vấn đề bằng công nghệ

Chương trình đào tạo thay đổi, sinh viên lại được học và thực hành với các thiết bị công nghệ hiện đại, tham gia các dự án nghiên cứu, các giờ học tại doanh nghiệp, giúp khoảng cách giữa kiến thức trên giảng đường và yêu cầu của thị trường lao động dần được thu hẹp.

Quan trọng hơn, người học được hình thành tư duy không chỉ “biết sử dụng” mà còn “biết giải quyết vấn đề bằng công nghệ”. Đây chính là bước chuyển từ đào tạo nhân lực công nghệ sang hình thành năng lực công nghệ cho quốc gia. Những thay đổi đó cho thấy một hướng đi đang hình thành: đại học không chỉ cung cấp kiến thức cho sinh viên mà phải trở thành nơi tạo ra tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực có khả năng giải quyết những bài toán mới.

Tuy nhiên, để đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thực tiễn về nguồn nhân lực chất lượng cao có thể làm chủ công nghệ trong giai đoạn mới, theo các chuyên gia, cơ sở giáo dục đại học cần được sự tiếp sức từ các cơ chế, chính sách đồng bộ hơn để xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu – đổi mới sáng tạo, tăng cường chuyển giao công nghệ và tham gia giải quyết các bài toán phát triển của đất nước. Khi đại học trở thành trung tâm sản sinh tri thức, công nghệ lõi và nhân lực tinh hoa, Việt Nam sẽ có nền tảng quan trọng để phát triển các sản phẩm chiến lược, nâng cao năng lực tự chủ và thúc đẩy tăng trưởng bền vững trong kỷ nguyên công nghệ.

GS -TS Vũ Văn Yêm, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho biết: "Nhà nước cũng nên chú trọng tập trung đầu tư tạo ra những phòng thí nghiệm, nghiên cứu, những cơ sở trung tâm viện nghiên cứu hàng đầu khu vực, cộng với sinh viên giỏi thì hoàn toàn chúng ta có thể thu hút được những chuyên gia nhà khoa học người Việt cũng như người nước ngoài về Việt Nam nghiên cứu giảng dạy lâu dài thì cơ qua qua đó chúng ta mới có nguồn nhân lực tốt".

GS-TSKH Nguyễn Đình Đức -nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) nêu quan điểm: "Chúng ta đã có chính sách thu hút nhân tài nhưng kéo theo đấy là một hệ sinh thái. Hệ sinh thái đấy là nhóm nghiên cứu, là phòng thí nghiệm đấy là các doanh nghiệp kèm theo thì tôi cho rằng là những cái điều này cần phải tính đến. Bởi vì chỉ khi có hệ sinh thái như vậy thì chúng ta mới triển khai thực hiện được".

Trong kỷ nguyên công nghệ, lợi thế của một quốc gia không chỉ ở việc quốc gia đó sở hữu bao nhiêu công nghệ hiện đại, mà còn ở việc có bao nhiêu con người đủ năng lực làm chủ công nghệ và biến công nghệ thành giá trị cho xã hội. Từ một mùa tuyển sinh, đang có một câu chuyện lớn hơn được mở ra: người trẻ Việt Nam đang hướng nhiều hơn đến khoa học, công nghệ và kỹ thuật; các chính sách quốc gia đang tạo thêm động lực; còn các trường đại học đứng trước nhiệm vụ biến sự lựa chọn ấy thành năng lực thực chất. Đó chính là con đường để con người làm chủ công nghệ và để công nghệ trở thành động lực cho đất nước phát triển nhanh, bền vững.