Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, công nghệ đang trở thành yếu tố quyết định trong việc tái cấu trúc chuỗi cung ứng và định hình trật tự kinh tế thế giới, buộc các quốc gia và doanh nghiệp phải tái cấu trúc chuỗi cung ứng để đảm bảo an ninh kinh tế và lợi thế chiến lược.

Từ tối ưu chi phí đến ưu tiên an ninh công nghệ

Trong nhiều thập niên, chuỗi cung ứng toàn cầu được xây dựng chủ yếu dựa trên nguyên tắc tối ưu hóa chi phí. Các tập đoàn đa quốc gia phân bổ từng khâu sản xuất tới những khu vực có chi phí lao động thấp, cơ sở hạ tầng thuận lợi và môi trường kinh doanh ổn định. Mô hình này giúp thúc đẩy thương mại quốc tế, giảm giá thành sản phẩm và tạo ra mạng lưới sản xuất xuyên biên giới ngày càng sâu rộng.

Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế - chính trị thế giới những năm gần đây đã có nhiều thay đổi đáng kể. Đại dịch COVID-19, căng thẳng địa chính trị và sự cạnh tranh quyết liệt trong lĩnh vực công nghệ cao đã làm lộ rõ những điểm yếu của chuỗi cung ứng toàn cầu khi phụ thuộc quá lớn vào một số trung tâm sản xuất. Những gián đoạn trong vận chuyển, thiếu hụt linh kiện và nguyên liệu đầu vào đã khiến nhiều ngành công nghiệp rơi vào tình trạng đình trệ.

Trước thực tế đó, nhiều quốc gia và doanh nghiệp đã bắt đầu điều chỉnh chiến lược. Thay vì chỉ tập trung vào hiệu quả kinh tế, các chính phủ ngày càng chú trọng yếu tố an ninh kinh tế và chủ quyền công nghệ. Nhiều chính sách khuyến khích sản xuất trong nước, đa dạng hóa nguồn cung và xây dựng chuỗi cung ứng đã được triển khai.

Xu hướng “tái cấu trúc chuỗi cung ứng” đang trở thành một đặc điểm nổi bật của nền kinh tế thế giới hiện nay. Các doanh nghiệp lớn không còn đặt toàn bộ hoạt động sản xuất tại một khu vực duy nhất mà tìm cách phân chia sang nhiều quốc gia nhằm giảm thiểu rủi ro. Điều này đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong bản đồ sản xuất toàn cầu.

AI tác động mạnh đến chuỗi cung ứng

Theo đánh giá của ông Mattias Hansson - Giám đốc kiêm Trưởng bộ phận Khách hàng & Vận hành, KPMG của Thụy Điển, hiện có một số xu hướng đang tác động mạnh đến chuỗi cung ứng toàn cầu trong năm 2026, trong đó phải kể đến AI.

Chuỗi cung ứng có khả năng chuyển từ việc sử dụng các giải pháp AI ở cấp độ tương tác đến việc tích hợp AI vào các nền tảng như Source-to-Pay, và vào các công cụ lập kế hoạch chuỗi cung ứng và quản lý rủi ro nhằm thúc đẩy hiệu quả và quản trị, ông Mattias Hansson nhận định.

Các chuỗi cung ứng sẽ đạt được “trí tuệ kết nối”, trong đó AI trên toàn doanh nghiệp liên kết chuỗi cung ứng với các hệ thống mua sắm, tài chính, nhân sự…, tạo thành một hệ sinh thái thông minh, tự động. Nhiều nhà lãnh đạo chuỗi cung ứng ngày càng sẵn sàng đầu tư cho ứng dụng AI để tăng hiệu quả vận hành.

Theo phân tích trên Xeneta - nền tảng thông tin vận tải toàn cầu, việc ứng dụng AI và tự động hóa đang tăng tốc trong các chức năng của chuỗi cung ứng, như: lập kế hoạch, dự báo, quản lý chất lượng, mua sắm và quản trị rủi ro...

Tuy nhiên, các chuyên gia trên Xeneta cũng cảnh báo, nên sử dụng AI để tăng cường khả năng phán đoán, hỗ trợ chứ không phải thay thế hoàn toàn con người. Trong lĩnh vực logistics, yếu tố con người, động lực thị trường, hành vi của nhà vận chuyển, rủi ro địa chính trị, đang rất cần quan tâm. AI có thể hỗ trợ đưa ra các quyết định tốt hơn, chứ không nên tự động hóa hoàn toàn một cách mù quáng.

Cơ hội mới trong làn sóng dịch chuyển

Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, lĩnh vực bán dẫn được xem là “trái tim” của nền kinh tế số. Chip bán dẫn là thành phần cốt lõi trong hầu hết các thiết bị hiện đại, từ điện thoại thông minh, máy tính, ô tô cho tới các hệ thống công nghiệp và quốc phòng. Do đó, việc kiểm soát chuỗi cung ứng bán dẫn đang trở thành ưu tiên chiến lược của nhiều quốc gia.

Không chỉ bán dẫn, các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), pin lưu trữ, năng lượng sạch hay công nghệ viễn thông thế hệ mới cũng đang trở thành tâm điểm cạnh tranh. Những công nghệ này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế to lớn mà còn quyết định khả năng dẫn dắt các tiêu chuẩn công nghệ toàn cầu trong tương lai.

Sự cạnh tranh này đang thúc đẩy quá trình dịch chuyển sản xuất sang các khu vực mới. Nhiều nền kinh tế đang phát triển, đặc biệt tại khu vực Đông Nam Á, đang nổi lên như những điểm đến tiềm năng nhờ lợi thế về nhân lực, thị trường và vị trí địa lý. Các dòng vốn đầu tư mới đang hướng tới những quốc gia có môi trường chính trị ổn định, hạ tầng cải thiện và khả năng hội nhập sâu vào thương mại quốc tế.

Đối với Việt Nam, đây là cơ hội quan trọng để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Với mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng lớn, lực lượng lao động trẻ và môi trường kinh doanh ngày càng cải thiện, Việt Nam đang thu hút ngày càng nhiều dự án trong các lĩnh vực điện tử, công nghệ cao và sản xuất thông minh.

Đối với các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, việc nắm bắt xu thế, chủ động nâng cao năng lực nội tại và tận dụng cơ hội từ quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng sẽ là chìa khóa để bứt phá trong kỷ nguyên kinh tế số.