Chuyển đổi số phải mở rộng dân chủ, không tạo "khoảng cách số"

Báo cáo tại phiên họp, Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Thị Hà cho biết, Dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) gồm 6 chương, 61 điều. Trong đó, bổ sung các quy định mới và sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành nhằm bảo đảm việc thực hiện dân chủ ở cơ sở gắn liền với tăng cường kỷ luật, kỷ cương và pháp quyền; mở rộng, đa dạng hóa các hình thức thực hiện dân chủ trên môi trường số phù hợp với tiến trình chuyển đổi số quốc gia.

Dự thảo bổ sung quy định về việc xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá việc thực hiện dân chủ ở cơ sở của cơ quan hành chính và chính quyền các cấp; sửa đổi, bổ sung quy định về việc không tổ chức Ban Thanh tra Nhân dân ở cơ quan, đơn vị không có tổ chức công đoàn.

Thẩm tra dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga cho biết, về quyền và nghĩa vụ của công dân, cần quy định rõ cơ chế phản hồi, tiếp thu, giải trình; việc chấp hành quyết định của cộng đồng phải trong phạm vi đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục và không trái pháp luật, không hạn chế quyền kiến nghị, phản ánh.

Đối với việc lấy ý kiến nhân dân, cần làm rõ trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền quyết định trong tiếp thu, giải trình và phản hồi; đồng thời xác định rõ cách tính “trên 50% Nhân dân” khi lấy ý kiến bằng nhiều hình thức.

Về đa dạng hóa các hình thức thực hiện dân chủ, thích ứng với không gian số, dữ liệu mở và bảo đảm công khai, minh bạch, theo bà Nga, Ủy ban này cơ bản tán thành định hướng đa dạng hóa các hình thức thực hiện dân chủ, đồng thời đề nghị về thực hiện dân chủ trên nền tảng số, cần bảo đảm phương thức điện tử không làm hạn chế cơ hội tham gia của người khó tiếp cận công nghệ hoặc hạ tầng số; đồng thời làm rõ nguyên tắc kết hợp giữa trực tiếp và điện tử, nhất là trong lấy ý kiến, biểu quyết của cộng đồng dân cư, bảo đảm bình đẳng trong thực hiện quyền dân chủ.

Tránh trùng lặp thủ tục, làm rõ trách nhiệm giải trình sau giám sát

Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu sửa luật lần này quan trọng phải làm cho dân chủ ở cơ sở thực chất, trách nhiệm hơn và phù hợp với phương thức quản trị mới ở môi trường số, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đối với dân chủ ở cơ sở.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị tập trung làm rõ một số vấn đề, theo đó, phải xác định thật đúng tinh thần của luật là dân chủ phải đi cùng pháp quyền, kỷ cương, kỷ luật, trách nhiệm, nghiêm minh ở cơ sở.

Theo Chủ tịch Quốc hội, dân chủ cơ sở không chỉ là người dân được biết, được bàn, được tham gia ý kiến, mà quan trọng hơn là ý kiến đó được tiếp nhận thế nào, ai trả lời, bao giờ trả lời và kết quả xử lý ra sao. Dân chủ không dừng lại ở quyền được nói, mà còn là trách nhiệm phải nghe, phải giải trình và phải phản hồi.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn lưu ý cần có sự đổi mới trong tiếp xúc cử tri và nêu rõ: “Ý kiến không thuộc thẩm quyền thì phải chuyển đúng nơi, thông báo cho người dân biết, không để người dân góp ý xong mà không biết ý kiến của mình đi đâu”.

Chủ tịch Quốc hội cũng cho biết, những cơ chế trực tiếp tác động quyền của người dân phải được quy định thật rõ, không để luật khó thực hiện trong thực tế.

Quan tâm đến Điều 18 quy định trường hợp quyết định khác ý kiến của trên 50% nhân dân thì phải giải trình, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh: “Chủ trương này là đúng nhưng phải làm rõ 50% của ai? Tính trên tổng số người có quyền tham gia hay số người thực tế tham gia? Nếu lấy ý kiến bằng hình thức thì tổng hợp thế nào tránh một người được tính nhiều lần?”, đồng thời lưu ý không quy định trong luật nhưng tới đây Nghị định hay Thông tư phải hướng dẫn cho rõ.

Chủ tịch Quốc hội cũng cho rằng, phải xử lý kỹ mối quan hệ giữa luật này với pháp luật chuyên ngành. “Pháp luật chuyên ngành đã quy định đầy đủ quy trình lấy ý kiến, luật chỉ nên khẳng định quyền tham gia và dẫn chiếu thực hiện. Chỉ thiết kế cơ chế riêng đối với những khoảng trống mà pháp luật chuyên ngành chưa điều chỉnh. Không vì tăng dân chủ mà tăng thêm thủ tục. Bây giờ thủ tục làm sao dễ hiểu, dễ nhớ, ngắn gọn để người dân, doanh nghiệp tiếp cận được”, Chủ tịch Quốc hội đề nghị.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng yêu cầu chuyển đổi số phải mở rộng dân chủ, không tạo ra khoảng cách dân chủ số. Đồng tình việc cho phép họp trực tuyến, bỏ phiếu điện tử, lấy ý kiến trên nền tảng số, nhưng Chủ tịch Quốc hội lưu ý phải đảm bảo người cao tuổi, người ở vùng khó khăn, người chưa có điều kiện hoặc kỹ năng số vẫn có đầy đủ cơ hội tham gia.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị phải xác định đúng thời hạn giám sát nhân dân và thanh tra nhân dân, tránh hình thức. “Tôi ủng hộ tăng cường quyền giám sát, quyền yêu cầu cung cấp thông tin, quyền kiến nghị, nhưng phải phân định rõ giám sát của nhân dân là giám sát theo dõi, phát hiện, phản ánh, kiến nghị và theo dõi xử lý. Không thay thế thanh tra, kiểm tra, điều tra, xác minh của cơ quan Nhà nước”, Chủ tịch Quốc hội nói và lưu ý quan trọng nhất, sau giám sát phải có địa chỉ tiếp nhận, thời hạn xử lý, trách nhiệm phản hồi.

Làm rõ thêm các ý kiến tại phiên họp, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết, khi xây dựng dự án luật này, Chính phủ đã quán triệt nghiêm túc, chặt chẽ, kỹ lưỡng, toàn diện, bao trùm, đặc biệt thể chế hóa phương châm: “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát và dân thụ hưởng”.

Dự án luật lưu ý đến việc hoàn thiện, đa dạng hóa các phương thức dân chủ cơ sở, lấy vấn đề cốt lõi đó là làm sao gần dân, sát dân và phục vụ người dân, thực hiện mục tiêu giải trình của người dân và thực hiện yêu cầu về giám sát của người dân một cách tốt nhất, hiệu quả nhất.