Điều gì khiến dữ liệu cá nhân dễ dàng trở thành món hàng mua bán trên mạng? Người dân đang phải đối mặt với những rủi ro nào? Và cần làm gì để bảo vệ dữ liệu cá nhân trong môi trường số?

Dữ liệu cá nhân bị rao bán công khai trên không gian mạng

Chỉ trong chưa đầy 10 phút tham gia các hội nhóm trên Facebook, Zalo, TikTok, Telegram..., phóng viên ghi nhận hàng loạt tài khoản công khai rao bán dữ liệu cá nhân với đủ loại thông tin từ số điện thoại, địa chỉ đến nghề nghiệp, nhu cầu vay vốn, mua nhà, mua xe.

Nhiều người bán quảng cáo sở hữu kho dữ liệu hàng trăm nghìn khách hàng thuộc các lĩnh vực như xương khớp, tiểu đường, sinh lý..., cam kết thông tin “mới”, “chính xác” và sẵn sàng gửi mẫu kiểm chứng trước khi giao dịch.

Quy trình mua bán diễn ra nhanh chóng, gần như không gặp bất kỳ rào cản nào, khâu cuối là “chốt đơn” qua Zalo, giao dịch như một loại hàng hóa. Đằng sau những danh sách được rao bán chỉ với vài trăm đồng đến vài nghìn đồng mỗi thông tin là nguy cơ dữ liệu cá nhân bị thu thập, phát tán trái phép. Chị Nguyễn Thu Hà, trú tại Hà Nội là một trong những nạn nhân đã từng bị đánh cắp dữ liệu cá nhân chia sẻ

“Tôi không hiểu vì sao số điện thoại của mình lại bị nhiều nơi biết đến như vậy. Có rất nhiều cuộc gọi từ môi giới bất động sản, bảo hiểm, vay tiêu dùng, thậm chí còn mạo danh cả bên điện lực bảo tôi chưa đóng tiền điện. Nhiều người còn biết cả họ tên và địa chỉ của tôi khiến tôi thực sự lo lắng về việc thông tin cá nhân bị phát tán”.

Theo các chuyên gia an ninh mạng, dữ liệu cá nhân bị rò rỉ từ nhiều nguồn khác nhau và dễ bị đưa lên các “chợ đen” trực tuyến nếu không được bảo vệ chặt chẽ. Ông Nguyễn Minh Đức - Nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Công ty Cổ phần An toàn Thông tin CyRadar - phân tích:

"Dữ liệu mà cái kẻ tấn công có được trước khi gọi lừa đảo là quan trọng. Khi mà dữ liệu của chúng ta đã nằm trong tay kẻ xấu rồi, thì chúng ta có thể dễ bị thao túng, bị lừa hơn."

Tăng chế tài, ngăn chặn trục lợi từ dữ liệu cá nhân

Không ít vụ lừa đảo công nghệ cao, chiếm đoạt tài sản thời gian qua được xác định có liên quan đến việc đối tượng sở hữu thông tin cá nhân của nạn nhân từ trước. Dưới góc độ pháp lý, luật sư Trần Sỹ Tiến, Giám đốc Công ty Luât Hà Nội VDT cho biết, nếu các hành vi rao bán dữ liệu cá nhân đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì những đối tượng này sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự tùy thuộc vào tính chất và mức độ sử dụng dữ liệu mua bán.

"Phạt vi phạm hành chính, phạt tiền theo từng hành vi, các mức phạt tiền từ 70 triệu-100 triệu đồng, mức phạt tính trên lợi nhuận và doanh thu thì các hành vi mua bán dữ liệu cá nhân có thể lên tới gấp 10 lần khoản thu có được từ hành vi vi phạm, ngoài ra các hình phạt bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hoặc áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc xóa dữ liệu, nộp lại số thu lợi bất hợp pháp."

Các chuyên gia khuyến cáo người dân hạn chế cung cấp thông tin cá nhân cho các nền tảng không rõ nguồn gốc, thường xuyên kiểm tra quyền truy cập của ứng dụng trên điện thoại, đồng thời cảnh giác với các cuộc gọi yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân hoặc mã xác thực. Việc hoàn thiện hành lang pháp lý để bảo vệ quyền riêng tư của người dân đang được các cơ quan chức năng đặc biệt quan tâm. Tiến sỹ Nguyễn Thanh Bình - Phó Chánh văn phòng, Bộ Tư pháp - chia sẻ:

"Tới đây, Bộ Tư pháp sẽ sửa đổi, bổ sung Luật tiếp cận Thông tin để làm thế nào hài hòa giữa các quy định mới trong Luật Bảo vệ Dữ liệu cá nhân, để cân bằng giữa quyền riêng tư và quyền cá nhân. Trong quá trình bảo đảm quyền, thì vẫn phải đảm bảo lợi ích của quốc gia dân tộc. Tức là những thông tin mang tính chất an ninh quốc gia, mang tính chất riêng tư cần phải được bảo vệ dựa trên cơ sở mở rộng hơn quyền của các cá nhân."

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, xác lập các quyền cơ bản của công dân đối với dữ liệu cá nhân như quyền được biết, quyền đồng ý, truy cập, chỉnh sửa và yêu cầu xóa dữ liệu. Do đó, việc hoàn thiện các quy định liên quan được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ thông tin cá nhân và ngăn chặn tình trạng mua bán dữ liệu trái phép trên không gian mạng.

Mỗi ngày các “chợ đen dữ liệu” vẫn tồn tại, đồng nghĩa với việc quyền riêng tư của người dân vẫn đang bị đem ra mua bán như một loại hàng hóa. Nếu không được ngăn chặn kịp thời, những dữ liệu bị đánh cắp hôm nay có thể trở thành công cụ cho các vụ lừa đảo, chiếm đoạt tài sản sau này. Bảo vệ dữ liệu cá nhân không còn là câu chuyện của riêng mỗi cá nhân, mà là yêu cầu cấp thiết đối với an ninh, an toàn của xã hội trong kỷ nguyên số.