Bước ngoặt chiến lược từ chiến tranh Iran

Cuộc chiến của Mỹ tại Iran đã làm nổi bật tầm quan trọng về thương mại và địa chính trị của Mỹ Latin. Trong bối cảnh khoảng 20% lượng dầu mỏ của thế giới vẫn bị mắc kẹt phía sau eo biển Hormuz, các nhà cung cấp năng lượng mới tại Mỹ Latin, dẫn đầu là Brazil và Guyana (chưa kể lượng dầu Venezuela ngày càng nhiều được đưa vào thị trường hàng hóa quốc tế), đã giúp bù đắp cho nguồn cung từ các thị trường xuất khẩu truyền thống ở Trung Đông.

Phần lớn các nước Mỹ Latin và Caribe dường như sẵn sàng tiếp tục phát triển ngành dầu mỏ. Trong đó, Suriname đang nhanh chóng tiến tới khai thác lô dầu đầu tiên. Jamaica cũng đang xem xét các hợp đồng thăm dò ngoài khơi. Còn Bahamas đóng vai trò tích cực như một trung tâm lưu trữ, pha trộn và trung chuyển trong ngành công nghiệp dầu mỏ toàn cầu.

Chiến tranh Iran có thể đang làm gia tăng sự chú ý về mặt chính trị đối với tài nguyên khoáng sản của Mỹ Latin, theo National Interest. Có hai lý do nổi bật đằng sau sự dịch chuyển này.

Xung đột Mỹ - Iran vừa qua đã chứng minh tầm quan trọng của trí tuệ nhân tạo (AI) trong chiến tranh thời gian thực. AI đang bước vào một kỷ nguyên mới với vai trò trung tâm trong an ninh quốc gia. Nền tảng của cuộc cách mạng phần mềm này là một lượng lớn vật liệu vật chất, trong đó các khoáng sản quan trọng như đồng, lithium, niken và các nguyên tố đất hiếm (REE) cung cấp cơ sở hạ tầng truyền tải năng lượng cần thiết để tạo ra năng lực tính toán khổng lồ của các hệ thống siêu máy tính.

Cuộc chiến Mỹ - Iran cũng có khả năng thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng. Mức độ tác động của Iran đối với thị trường năng lượng toàn cầu hiện nay là điều không thể phủ nhận. Cú sốc dầu mỏ năm 1973 đã giúp đưa ra một số câu trả lời để “cú sốc nguồn cung hiện nay” có thể định hình thị trường năng lượng trong trung và dài hạn. Mặc dù nhu cầu dầu mỏ không giảm sau năm 1973, các nhà phát triển đã tăng tỷ trọng các nguồn năng lượng thay thế trong sản xuất năng lượng trong nước, đáng chú ý nhất là năng lượng hạt nhân và than đá.

Sau khi Iran phong tỏa eo biển Hormuz, các cuộc thảo luận về chính sách năng lượng nhanh chóng chuyển sang các phương án vận chuyển thay thế, bao gồm sự nhiệt tình trở lại với các tuyến đường ống dẫn dầu trên bộ xuyên Trung Đông, tránh đi qua eo biển này. Nhưng khi nền kinh tế toàn cầu nhận được bài học nhanh chóng và đau đớn khi phụ thuộc quá mức vào các điểm trung chuyển chiến lược như Hormuz, thì các quốc gia ở mọi trình độ phát triển có thể sẽ lựa chọn tái tham giá quá trình điện khí hóa quy mô lớn trong xu thế “chuyển đổi năng lượng”. Giống như nhu cầu năng lượng của hệ thống AI, quá trình “điện khí hóa” đồng nghĩa với gia tăng đáng kể nhu cầu với các khoáng sản thiết yếu.

Khi đó, Mỹ Latin sẽ nổi lên như một khu vực có sức hấp dẫn thương mại đặc biệt. Dù vẫn tồn tại những rủi ro như tham nhũng và tội phạm có tổ chức, khu vực này nhìn chung được hưởng lợi từ khuôn khổ pháp lý tương đối ổn định, các liên kết cơ sở hạ tầng khá mạnh mẽ và không có các trở ngại lớn như chiến tranh, xung đột dân sự quy mô lớn, dịch bệnh hay có gặp thách thức lớn về chuỗi cung ứng.

Quan trọng nhất, Mỹ Latin có các nguồn tài nguyên khoáng sản mà thế giới cần.

Kho báu khoáng sản trọng yếu của Mỹ Latin

Châu Mỹ Latin kiểm soát hơn một nửa lượng lithium của thế giới (chủ yếu tập trung ở Argentina, Bolivia và Chile, với các mỏ nhỏ hơn ở Mexico và Peru), 40% trữ lượng đồng (chủ yếu ở Chile và Peru), và một ngành công nghiệp cobalt nhỏ nhưng đang mở rộng và có tầm quan trọng chiến lược (chủ yếu ở Brazil và Chile). Mặc dù tương đối kém phát triển, Brazil sở hữu trữ lượng đất hiếm lớn thứ 2 thế giới, định vị quốc gia này như một đối trọng quan trọng đối với thế thống trị của Trung Quốc trong khai thác và tinh chế đất hiếm. Trong khi đó, tầm quan trọng của Mexico với tư cách là nhà sản xuất đồng có trữ lượng lithium đáng kể cũng đang tăng lên.

Nhu cầu khoáng sản dự kiến ​​sẽ tăng theo tốc độ chuyển đổi năng lượng và cuộc cách mạng công nghiệp AI. Theo Báo cáo Triển vọng khoáng sản thiết yếu toàn cầu năm 2025 của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), “Nhu cầu lithium đã tăng gần 30%, vượt xa tốc độ tăng trưởng hàng năm 10% được thấy trong thập niên 2010. Nhu cầu về niken, cobalt, than chì và đất hiếm đã tăng 6-8% trong năm 2024”.

Cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc

Trong khi nhu cầu về khoáng sản trọng yếu đang tăng lên, các quốc gia Mỹ Latin lại tương đối tĩnh tại cho đến gần đây. Nhu cầu gia tăng đối với các mặt hàng này đã buộc các chính phủ phải nâng cấp cơ sở hạ tầng và các quy tắc, quy định (tính đến điều kiện môi trường và lao động).

Chính quyền Tổng thống Mỹ Trump coi Mỹ Latin là khu vực ảnh hưởng của mình, như đã được nhấn mạnh gần đây trong Chiến lược An ninh quốc gia Mỹ 2025. Tuy nhiên, Trung Quốc đã dành nhiều thập kỷ để xây dựng một vị thế kinh tế hùng mạnh ở Mỹ Latin, đặc biệt là trong lĩnh vực khoáng sản.

Các tập đoàn khai thác khổng lồ của Trung Quốc như Zijin Mining, CMOC Group (China Molypden), Chinalco (Tập đoàn Nhôm Trung Quốc), Jiangxi Copper Corp và Ganfeng Lithium đã đóng dấu của Bắc Kinh lên các khoáng sản quan trọng của Nam Mỹ và hoạt động tinh luyện những khoáng sản này. Những nỗ lực của họ cũng nhận được hỗ trợ từ chiến lược kinh tế khôn ngoan của Trung Quốc và sự sẵn sàng đầu tư vào các tài sản rủi ro hơn so với các đối tác phương Tây.

Mỹ Latin sẽ ngày càng bị mắc kẹt ở giữa cuộc chơi lớn giữa Mỹ và Trung Quốc. Thời kỳ cấp phép khai thác khoáng sản chỉ là vấn đề chính trị trong nước đã qua rồi; mọi quyết định mà các chính phủ Mỹ Latin đưa ra liên quan đến khoáng sản của họ giờ đây đều là một phần không thể thiếu trong định vị chính sách đối ngoại của họ.

Chuyển hướng quan trọng trong quan điểm của Mỹ Latin

Bức tranh chính trị tại Mỹ Latin diễn ra sôi nổi, với các cuộc bầu cử ở Argentina, Bolivia, Chile, Ecuador, Paraguay, Peru, Suriname, Guyana, Uruguay, Venezuela và Colombia trong vài năm qua, và cuộc bầu cử ở Brazil sẽ diễn ra vào tháng 10/2026.

Bất chấp xu hướng chống chính phủ đương nhiệm đang lan rộng, sự hỗ trợ của chính phủ tại đây đối với ngành khai thác mỏ vẫn bền vững. Thay đổi lớn nhất là ở Bolivia, khi chính phủ mới lên nắm quyền, sau hơn một thập kỷ chậm chạp phát triển trữ lượng lithium khổng lồ của đất nước này. Tuy nhiên, biến động chính trị nội địa có thể khiến nước này đứng ngoài cuộc đua toàn cầu về khoáng sản quan trọng.

Tại Brazil, chính phủ của Tổng thống Luiz Lula da Silva chính thức theo đuổi đường lối chính sách “xanh hơn” so với chính quyền cánh hữu Bolsonaro trước đây. Tuy nhiên, vào năm 2025, Tổng thống Lula da Silva đã công bố một khuôn khổ pháp lý mới, tạo ra một quỹ bảo đảm trị giá 2 tỷ USD và khoản 5 tỷ USD tín dụng thuế trong vòng 5 năm để thúc đẩy việc chế biến khoáng sản chiến lược trong nước và đảm bảo giá trị kinh tế địa phương. Điều này đánh dấu một sự chuyển biến quan trọng, trong đó các chính phủ Mỹ Latin đang tìm kiếm một tỷ trọng lớn hơn trong sản xuất có giá trị gia tăng, thay vì chỉ xuất khẩu quặng và tinh quặng.

Về điểm này, Tổng thống Brazil tuyên bố: “Chúng tôi sẽ không cho phép những gì đã xảy ra trong thế kỷ trước lặp lại, nơi Brazil xuất khẩu nguyên liệu thô và sau đó mua các sản phẩm có giá trị gia tăng rất cao. Chúng tôi muốn tạo ra giá trị gia tăng ngay tại Brazil”.

Argentina và Chile, cả hai đều đã có các hoạt động tinh chế khoáng sản, cũng đang chủ động tìm cách tiến lên trong chuỗi giá trị. Chính quyền Javier Milei (Argentina) rất cởi mở với các doanh nghiệp Mỹ nhưng cũng đang chơi một ván bài thực dụng với các công ty từ các nước khác, như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản. Tân chính quyền Jose Kast của Chile, có khuynh hướng tự do tương tự như người đồng cấp Argentina, cũng đang tìm cách trở nên thực dụng hơn trong các chính sách khai thác mỏ của mình, đơn giản hóa các quy trình hành chính và khuyến khích đầu tư nước ngoài. Giống như Tổng thống Milei, ông Kast thân Mỹ nhưng vẫn tiếp tục tôn trọng Hiệp định Thương mại tự do Trung Quốc - Chile, theo đó Chile xuất khẩu khoảng 40% tổng kim ngạch xuất khẩu sang Trung Quốc, chủ yếu là đồng và lithium.

Rủi ro và cơ hội kinh doanh

Các chính phủ Mỹ Latin hiện đang nhìn nhận việc phát triển khoáng sản thông qua lăng kính chính sách đối ngoại, trong khi Mỹ và Trung Quốc coi việc phát triển khoáng sản trong khu vực này là một “trò chơi có tổng bằng không”. Trung Quốc có lợi thế đi trước, nhưng cũng có nhiều thứ để mất hơn, đặc biệt là xét đến khối lượng khoáng sản Mỹ Latin cung cấp cho các nhà máy luyện kim và ngành sản xuất tiên tiến của Trung Quốc. Trung Quốc coi ngoại giao khoáng sản trọng yếu là một đòn bẩy quyền lực quan trọng và sẽ không tự nguyện từ bỏ một nguồn nguyên liệu quan trọng.

Trong khi đó, mức độ sẵn sàng của Mỹ vượt ra ngoài các giải pháp thị trường tự do và cung cấp hỗ trợ vật chất cho chuỗi giá trị khai thác mỏ đã được thể hiện rõ trong một loạt các thỏa thuận tài chính của chính phủ với các công ty khai thác mỏ trong nước và quốc tế. Quan trọng nhất, trong bối cảnh Mỹ Latin, chính phủ Mỹ đã cung cấp 1,6 tỷ USD tài trợ cho việc USA Rare Earth mua lại Serra Verde, công ty khai thác đất hiếm duy nhất của Brazil.

Đối với các công ty khai thác mỏ, sự sẵn có nguồn vốn từ chính phủ Mỹ, chưa kể đến đồng thuận chính trị từ nước này và các đồng minh khai thác mỏ quan trọng khác như Australia và Canada, là một cơ hội hấp dẫn. Tuy nhiên, điều đó không làm giảm rủi ro cho khu vực. Các công ty muốn nắm bắt cơ hội trong khu vực cần phải nhạy bén với tính toán chính trị của các quốc gia sở tại và cân nhắc kỹ lưỡng rủi ro can thiệp dựa trên các yếu tố địa chính trị. Để thành công, các công ty cần hiểu sâu sắc bối cảnh địa phương, bao gồm cả động cơ tiềm ẩn của các cộng đồng liên quan và các bên liên quan chính. Việc biết được vị thế của các đối thủ cạnh tranh cũng là điều rất quan trọng.

Những tác động về năng lượng từ cuộc chiến tranh Iran đã tạo ra một cơ hội độc đáo cho Mỹ Latin và các công ty quan tâm đến việc kinh doanh tại đây. Trong khi cuộc xung đột ở Trung Đông đã làm nổi bật tầm quan trọng của sản xuất dầu khí trong khu vực, nó cũng cho thấy vai trò của Mỹ Latin trong nền kinh tế toàn cầu vượt xa hoạt động xuất khẩu hàng hóa cơ bản. Các chính phủ Nam Mỹ thuộc các khuynh hướng chính trị khác nhau nhìn chung đã thể hiện cách tiếp cận thực dụng đối với bối cảnh địa kinh tế đang thay đổi.

Xem thêm:

>> Iran tuyên bố xem xét tấn công các công ty của tỷ phú công nghệ Mỹ Elon Musk

>> Quân y Ukraine cấp cứu và tải thương binh thế nào dưới hỏa lực UAV?

>> Iran giăng bẫy sẵn đón đánh quân Mỹ vào đảo Kharg