Lá chắn tên lửa riêng của châu Âu

Ngày13/7, lãnh đạo 9 quốc gia châu Âu và Ukraine đã tập trung tại Paris, Pháp đểcông bố một chương trình chung nhằm phát triểnLiên minh Tích hợp Chống tên lửa đạn đạo châu Âu.

Trong một tuyên bố chung, các nước cam kết xây dựng một kiến trúc phòng thủ tên lửa tích hợp, được phát triển thông qua nỗ lực tập thể và năng lực công nghiệp chung.

Cách diễn đạt được lựa chọn khá thận trọng -“hoàn toàn mang tính phòng thủ”- nhưng bối cảnh đằng sau lại mang một hàm ý khác: chiến dịch sử dụng tên lửa đạn đạo của Nga nhằm vào Ukraine đã phơi bày những lỗ hổng trong năng lực phòng thủ của châu Âu, cho thấy các tên lửa đánh chặn do Mỹ sản xuất ngày càng khan hiếm và đắt đỏ, đồng thời tiết lộ mức độ châu lục này vẫn phụ thuộc vào Washington.

Thông báo được đưa ra bên lề hội nghị thượng đỉnh củaLiên minh tự nguyện-một nhóm gồm 35 quốc gia, do Anh và Pháp dẫn dắt. Liên minh này đã phối hợp hỗ trợ quân sự cho Ukraine kể từ tháng 3/2025 và đang lên kế hoạch đưa ra các bảo đảm an ninh cho bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào trong tương lai.

Khoảng 25 nguyên thủ quốc gia và người đứng đầu chính phủ đã tham dự cuộc họp tại Paris. Hội nghị cũng thảo luận về việc tiếp tục cung cấp vũ khí, gia tăng sức ép trừng phạt đối với Nga và hỗ trợ lĩnh vực năng lượng của Ukraine trước mùa đông.

10 thành viên sáng lập tham gia kế hoạch xây dựng lá chắn tên lửa đạn đạo gồm:Đan Mạch, Pháp, Đức, Italy, Hà Lan, Na Uy, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Anh và Ukraine. Đây là sự kết hợp giữa những nền công nghiệp quốc phòng lớn nhất châu Âu và Ukraine - quốc gia duy nhất trên lục địa hiện có kinh nghiệm chiến đấu thực tế trước các cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo.

Trong khi đó,Ba Lan, các quốc gia Baltic và Phần Lan- những nước nằm gần Nga nhất, không nằm trong danh sách các bên ký kết.Mỹ cũng không tham gia.

Vì sao châu Âu cần lá chắn tên lửa của riêng mình?

Tuyên bố của liên minh mới nhấn mạnh mối đe dọa ngày càng gia tăng từ tên lửa đạn đạo - loại vũ khí mà Nga đã sử dụng với số lượng lớn nhằm vào các thành phố Ukraine và hiện chỉ có một số ít hệ thống đắt đỏ, phần lớn do Mỹ sản xuất, có khả năng đánh chặn.

“Chúng tôi tin rằng việc bảo vệ châu Âu đòi hỏi một giải pháp toàn diện về cấu trúc phòng thủ tên lửa tích hợp, nhằm răn đe và đánh bại các mối đe dọa tên lửa trong tương lai. Cấu trúc này sẽ được phát triển thông qua nỗ lực tập thể, tính mở về công nghệ và hợp tác công nghiệp đáng tin cậy”, các lãnh đạoLiên minh Tích hợp Chống tên lửa đạn đạotuyên bố.

Trong khi đó, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron viết trên X: “Đối mặt với mối đe dọa từ tên lửa đạn đạo, chúng ta đang đưa ra một lựa chọn rõ ràng: bảo vệ Ukraine, củng cố an ninh tập thể và xây dựng một châu Âu có năng lực phòng thủ”. Theo ông Macron, chương trình này sẽ “tăng cường những năng lực mà châu Âu cần”.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky thậm chí thẳng thắn thừa nhận sự thiếu hụt này khi cho biết, đôi khi Kiev không có đủ tên lửa cần thiết để đánh chặn các mục tiêu đạn đạo. Ông khẳng định, đây chính là lý do Ukraine tham gia chương trình.

Châu Âu mặc dù đã có hệ thống phòng thủ tên lửa nhưng năng lực này còn rời rạc, đắt đỏ và phần lớn phụ thuộc vào các hệ thống do nước ngoài sản xuất. Một số quốc gia đang vận hành hệ thống Patriot do Mỹ chế tạo song mỗi tên lửa đánh chặn có giá hàng triệu USD, trong khi năng lực sản xuất không thể theo kịp nhu cầu toàn cầu.

Hệ thống SAMP/T do Pháp và Italy hợp tác phát triển là giải pháp nội địa của châu Âu. Tuy nhiên, hệ thống này được sử dụng trong chiến đấu hạn chế hơn và các tên lửa đánh chặn của SAMP/T cũng từng rơi vào tình trạng thiếu hụt tại Ukraine.

Kể từ năm 2022, châu Âu cũng cóSáng kiến Lá chắn bầu trời châu Âudo Đức dẫn dắt, tập hợp các nước để mua sắm những hệ thống đã có sẵn. Dù vậy, việc phụ thuộc vào Patriot của Mỹ và Arrow 3 của Israel đã vấp phải sự chỉ trích từ Pháp, quốc gia không tham gia sáng kiến.

“Đây không phải là sự thay thế cho các hệ thống hiện có… cũng không phải là phương án thay thế cho Sáng kiến Lá chắn bầu trời châu Âu, vốn hoạt động thông qua việc phối hợp mua sắm và tích hợp vào các hệ thống tương thích với NATO”, bà Olesia Horiainova, Phó Giám đốc Trung tâm An ninh và Hợp tác Ukraine, một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Kiev, cho hay. Bà nhận định: “Có thể mô tả đây là quá trình hình thành một cấu trúc phòng không mới của châu Âu, trong đó Ukraine hiện đóng vai trò quan trọng, nằm ngoài khuôn khổ của NATO và EU”.

Vai trò của Ukraine

“Ukraine có kinh nghiệm đặc biệt trong việc đối phó với vũ khí đạn đạo và tên lửa”, bàHoriainova nói. Bà chỉ ra rằng ngay cả Mỹ - siêu cường lớn nhất thế giới cũng không có “kinh nghiệm như Ukraine trong việc liên tục đối phó với những cuộc tập kích quy mô lớn bằng vũ khí đạn đạo công nghệ cao, trong khi phải đối mặt với một đối thủ có hỏa lực vượt trội”. Những kinh nghiệm thực tế đó trong việc đối phó với tên lửa Iskander và Kinzhal của Nga là năng lực mà không đối tác nào khác có thể cung cấp.

Về năng lực công nghiệp quốc phòng, Tổng thống Zelensky đã quảng bá chương trình phát triển tên lửa đánh chặn Freyja do nước này tự phát triển như một“mô hình châu Âu”tiềm năng. Trong một diễn biến riêng, Washington cũng cam kết cấp phép cho Ukraine sản xuất tên lửa đánh chặn Patriot.

Theo nhà phát triển Fire Point, tên lửa đánh chặn do Ukraine sản xuất có thể có giá chỉ bằng một phần nhỏ so với tên lửa Patriot. Đây là một yếu tố quan trọng khi tính đến khía cạnh kinh tế của liên minh, dù hệ thống này vẫn chưa được chứng minh trên chiến trường.

Theo hãng tin AP, tuyên bố cam kết của 10 quốc gia sẽ thống nhất các yêu cầu tác chiến, thành lập các nhóm công tác kỹ thuật chung và xây dựng lộ trình hướng tới năng lực tác chiến ban đầu. Tuy nhiên, tuyên bố không đưa ra khung thời gian cụ thể.

Tổng thống Zelensky tỏ ra lạc quan hơn khi nói với các nhà lãnh đạo tại Paris rằng Ukraine và các đối tác có thể cùng phát triển một hệ thống chống tên lửa đạn đạo giá rẻ, được sản xuất hàng loạt trong vòng 12 tháng tới, dựa trên chương trình Freyja của Kiev.

“Chúng ta cần hành động nhanh nhất có thể”, ông Zelensky viết trên X sau cuộc họp.

Tuy nhiên, bà Horiainova cho rằng khả năng châu Âu sớm triển khai hệ thống đánh chặn sẽ phụ thuộc vào tốc độ ra quyết định cũng như bộ máy hành chính của EU.

Những người có quan điểm hoài nghi cũng chỉ ra rằng ngay cả các chương trình đã được cấp ngân sách cũng thường mất nhiều năm để hoàn tất. Đức đặt mua hệ thống Arrow 3 của Israel vào năm 2023, kích hoạt khẩu đội đầu tiên vào tháng 12/2025 song dự kiến, hệ thống đầy đủ sẽ chưa thể đi vào hoạt động trước năm 2030.

Châu Âu đang bắt đầu xây dựng một lá chắn tên lửa của riêng mình, nhưng thách thức không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở tốc độ hành động. Trong cuộc đua này, Ukraine có thể mang đến thứ mà phần lớn các quốc gia châu Âu không có: kinh nghiệm thực chiến trước các cuộc tập kích tên lửa đạn đạo quy mô lớn. Đây có thể chính là lợi thế then chốt giúp tham vọng phòng thủ chung của châu Âu nhanh chóng trở thành năng lực thực tế.