“Lệ ngầm” tồn tại qua nhiều mùa tuyển sinh

Năm học 2026–2027, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội vừa có yêu cầu rõ ràng đối với các trường trung học phổ thông tư thục và trường chất lượng cao: không được thu tiền đặt cọc, giữ chỗ của học sinh khi tuyển sinh lớp 10. Động thái này nhằm siết chặt kỷ cương tuyển sinh, bảo đảm quyền lợi cho học sinh và phụ huynh trong giai đoạn nhạy cảm sau kỳ thi vào lớp 10.

Tuy nhiên, đây không phải lần đầu yêu cầu này được đưa ra. Trong nhiều mùa tuyển sinh trước, nội dung tương tự đã từng được nhấn mạnh. Dù vậy, cứ mỗi mùa thi vào lớp 10 thời điểm có tính cạnh tranh cao nhất trong hệ thống giáo dục phổ thông câu chuyện thu tiền giữ chỗ lại tái diễn.

Nhiều năm qua, tỷ lệ học sinh vào lớp 10 công lập tại Hà Nội chỉ đạt hơn 60%. Điều đó khiến hàng chục nghìn gia đình phải chuẩn bị phương án dự phòng. Khi cánh cửa công lập chưa chắc chắn, trường tư trở thành lựa chọn an toàn hơn. Nhưng để giữ được một suất học, phụ huynh thường phải nộp tiền trước. Về phía nhà trường cho rằng, việc thu tiền sớm giúp chốt danh sách, chủ động kế hoạch tài chính và tổ chức lớp học.

Chị N.T.H., phụ huynh tại phường Cầu Giấy, cho biết mùa tuyển sinh năm ngoái gia đình phải nộp tiền giữ chỗ cho một trường tư vì lo nếu chờ kết quả công lập mới quyết định thì sẽ hết suất. “Chúng tôi không muốn nộp sớm, nhưng nếu không đóng thì sợ mất cơ hội. Số tiền cả chục triệu, mà nộp trong tâm trạng rất áp lực. Cảm giác như mình phải trả tiền để giữ hy vọng cho con”, chị chia sẻ.

Một phụ huynh khác cho biết, năm nay phí ghi danh tại một trường tư trên địa bàn phường Thanh Xuân khoảng 9 triệu đồng, cộng thêm gần 1 triệu đồng phí xét tuyển. Nếu tính cả khoản học phí phải đóng trước để giữ chỗ, tổng số tiền có thể lên tới hàng chục triệu đồng.

Theo phản ánh của phụ huynh, có trường thu cọc 10 - 20 triệu đồng, thậm chí gần 30 triệu đồng ở bậc THCS chất lượng cao. Nếu không nhập học, phụ huynh có thể mất một phần hoặc toàn bộ khoản tiền. Điều đáng nói là phụ huynh thường ở thế yếu. Ít người dám phản ánh vì lo ảnh hưởng đến cơ hội xét tuyển của con.

Gần đây, hình ảnh hàng trăm phụ huynh xếp hàng từ đêm để nộp hồ sơ vào một trường tư trên địa bàn Hà Đông tiếp tục cho thấy áp lực giữ suất lớn đến mức nào. Sau đó, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội yêu cầu Trường THPT Phan Bội Châu dừng nhận hồ sơ trực tiếp, hoàn trả phí ghi danh đã thu và xem xét xử phạt vi phạm trong tuyển sinh lớp 10.

Những bất cập trên cũng đặt ra nhiều lo ngại về những hệ lụy có thể phát sinh trong môi trường giáo dục. Theo TS Nguyễn Tùng Lâm, Chủ tịch Hội đồng Trường THPT Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội), nếu tình trạng ép “đặt cọc” giữ chỗ kéo dài sẽ dẫn đến nhiều hệ lụy. Gia đình có điều kiện kinh tế mới có thể đặt cọc số tiền lớn. Có những phụ huynh vì muốn đảm bảo một chỗ học tốt cho con nên vẫn chấp nhận đặt cọc, nhất là khi họ lo ngại khả năng vào trường công lập không cao. Như vậy, vô hình trung trở thành một hình thức “bắt bí” lẫn nhau, điều này không đúng với tinh thần của giáo dục.

Bỏ đăt cọc, phụ huynh và nhà trường cần cam kết rõ ràng

Ở góc nhìn phụ huynh, nhiều người cho rằng việc cấm thu tiền đặt cọc là cần thiết để giảm áp lực tài chính trong mùa tuyển sinh. Anh V.M., phụ huynh có con chuẩn bị thi vào lớp 10 tại phường Hoàng Mai, cho biết, trước đây nhiều trường yêu cầu đóng tiền khá sớm, trong khi chưa biết con có đỗ công lập hay không nên phụ huynh rất lúng túng. “Nếu quy định này được thực hiện nghiêm thì sẽ đỡ áp lực, tốn kém hơn cho học sinh và gia đình…”, anh nói.

Theo TS Nguyễn Tùng Lâm, lâu nay tình trạng phụ huynh nộp hồ sơ ở trường này rồi lại chuyển sang trường khác khiến công tác tuyển sinh của các trường bị xáo trộn. Do đó, các trường thường mong muốn có một sự cam kết ổn định từ phía phụ huynh để có thể xây dựng kế hoạch tuyển sinh cho phù hợp.

Tuy nhiên, thời gian qua cũng xuất hiện hiện tượng một số trường có uy tín nâng mức tiền đặt cọc lên rất cao nhằm khiến phụ huynh khó rút hồ sơ hoặc thay đổi quyết định. Trong nhiều trường hợp, khi phụ huynh không cho con theo học nữa, khoản tiền đặt cọc này không được hoàn trả hoặc việc hoàn trả không minh bạch, từ đó phát sinh nhiều phản ánh và hệ lụy tiêu cực trong xã hội.

Vì vậy, theo ông, chủ trương của thành phố năm nay kiên quyết cấm việc thu tiền đặt cọc trong tuyển sinh là một bước đi đúng. “Thực ra tôi đã kiến nghị vấn đề này từ vài năm trước nhưng chưa được chấp nhận. Khi đó nhiều người cho rằng các trường ngoài công lập phải được tự chủ. Tuy nhiên, tự chủ phải nằm trong khuôn khổ pháp luật, chứ không phải các trường muốn làm gì cũng được. Mọi hoạt động vẫn phải tuân thủ quy định của pháp luật”, ông nói.

Theo ông Lâm, việc bỏ thu tiền đặt cọc nhằm đảm bảo sự lành mạnh trong tuyển sinh, tránh những cách làm mang nặng tính thị trường mà thiếu đi yếu tố nhân văn của giáo dục. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng nếu đã không đặt cọc thì cần phải có cam kết nghiêm túc giữa phụ huynh và nhà trường.

“Cụ thể, khi phụ huynh đã đăng ký cho con vào một trường thì cần có cam kết rõ ràng và mỗi phụ huynh chỉ nên đăng ký một trường. Khi đã lựa chọn trường nào thì thống nhất ghi tên ở đó, không nên đăng ký nhiều trường cùng lúc. Nếu ‘bắt cá nhiều tay’ thì các trường sẽ rất khó ổn định kế hoạch tuyển sinh”.

Theo ông, nếu không ràng buộc bằng tiền thì phải ràng buộc bằng trách nhiệm. Mỗi phụ huynh nên chọn một trường. Chỉ khi trường đó đã đủ chỉ tiêu hoặc không còn khả năng tiếp nhận thì lúc đó mới nên chuyển sang trường khác.

Ông cũng cho biết thực tế tại Trường THPT Đinh Tiên Hoàng, nhà trường vẫn nhận đơn đăng ký của phụ huynh nhưng không thu tiền. Có năm số lượng đăng ký rất nhiều nhưng đến lúc cuối cùng lại thay đổi khá lớn, khiến nhà trường cũng vất vả trong việc sắp xếp.

Theo các chuyên gia giáo dục, việc cấm thu tiền đặt cọc là bước đi cần thiết để hạn chế những biến tướng trong tuyển sinh. Tuy nhiên, để quy định này thực sự phát huy hiệu quả, cần đi kèm với cơ chế minh bạch về chỉ tiêu tuyển sinh, quy trình xác nhận nhập học và trách nhiệm của các bên liên quan. Khi phụ huynh có đầy đủ thông tin và niềm tin vào hệ thống tuyển sinh, áp lực “giữ suất” sẽ giảm bớt. Ngược lại, nếu khoảng trống niềm tin vẫn tồn tại, các khoản thu tương tự có thể chỉ thay đổi tên gọi mà bản chất không thay đổi.

Vì vậy, mùa tuyển sinh 2026–2027 không chỉ là câu chuyện của một quy định cấm đặt cọc, mà còn là phép thử đối với hiệu quả quản lý và tính minh bạch của toàn bộ hệ thống tuyển sinh phổ thông tại Hà Nội.