Trong tuần qua, một video ghi lại cảnh trực thăng vận tải hạng nặng Mi-26 của Nga vận chuyển tổ hợp phòng không Pantsir-SMD-E lên nóc một tòa nhà đã thu hút nhiều sự chú ý.

Theo các nguồn tin, hệ thống được triển khai là Pantsir-SMD-E – biến thể chuyên chống UAV được phát triển từ tổ hợp Pantsir-S1 đã được thử lửa trong thực chiến. Tòa nhà xuất hiện trong đoạn video được cho là Trung tâm thương mại Nordstar Tower, cao 42 tầng, nằm ở phía bắc Moscow, không xa khu vực Điện Kremlin.

Vẫn chưa rõ lý do Nordstar Tower được lựa chọn để triển khai hệ thống này, cũng như số lượng tòa nhà tại Moscow đang được áp dụng cách thức bảo vệ tương tự. Tuy nhiên, nhà phân tích tình báo nguồn mở (OSINT) Mark Krutov cho biết ông đã ghi nhận ít nhất 100 hệ thống Pantsir được bố trí trên khắp Moscow, trong đó một số được lắp đặt trên các tháp chuyên dụng.

Việc tăng cường bố trí các hệ thống phòng không diễn ra trong bối cảnh Ukraine mở rộng đáng kể các cuộc tấn công bằng UAV tầm xa nhằm vào lãnh thổ Nga. Các mục tiêu thường xuyên bị nhắm tới gồm cơ sở năng lượng, nhà máy lọc dầu, cơ sở công nghiệp quốc phòng, căn cứ không quân và các địa điểm sản xuất hoặc lưu trữ UAV, tên lửa.

Trong thời gian gần đây, Ukraine đã gia tăng đáng kể quy mô các đòn tấn công tầm xa. Các mục tiêu bị tấn công trải rộng từ Ryazan, Moscow, Saratov, Volgograd đến Tuapse và Bashkortostan. Bộ trưởng Ngoại giao Ukraine Andriy Sybiha tuyên bố không còn khu vực nào trên lãnh thổ Nga được coi là hoàn toàn an toàn trước năng lực tấn công tầm xa ngày càng mở rộng của Kiev.

Vì sao Nga đặt Pantsir trên nóc các tòa nhà?

Các chuyên gia cho rằng việc triển khai Pantsir trên các tòa nhà cao tầng giúp hình thành một lớp phòng thủ điểm dày đặc, đóng vai trò là tuyến đánh chặn cuối cùng ngăn UAV xâm nhập vào khu vực đô thị.

Lợi thế đầu tiên của phương án này là vị trí cao giúp giảm thiểu ảnh hưởng của địa hình, công trình xây dựng và các vật cản khác, từ đó tăng khả năng phát hiện những UAV bay thấp hoặc lợi dụng địa hình đô thị để che giấu hành trình.

Ngoài ra, việc đặt hệ thống trên nóc các tòa nhà cho phép radar và cảm biến có trường quan sát rộng hơn, đồng thời tạo điều kiện để tên lửa đánh chặn tiếp cận mục tiêu hiệu quả hơn.

Dù không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ mảnh vỡ từ UAV hoặc tên lửa đánh chặn rơi xuống khu dân cư, vị trí trên cao vẫn được xem là an toàn và hiệu quả hơn so với việc triển khai ở mặt đất trong môi trường đô thị đông đúc. Cách bố trí này cũng giúp mở rộng góc bắn và kéo dài thời gian phản ứng trước các mục tiêu đang tiếp cận.

Pantsir-SMD-E có gì đặc biệt?

Pantsir từ lâu là một thành phần quan trọng trong mạng lưới phòng không nhiều lớp của Nga, hoạt động cùng các hệ thống tầm xa như S-400. Tổ hợp này được thiết kế để đối phó với nhiều loại mục tiêu trên không, từ máy bay chiến đấu, trực thăng, UAV đến tên lửa hành trình.

Biến thể Pantsir-SMD-E được tối ưu hóa cho nhiệm vụ chống UAV. Khác với phiên bản Pantsir truyền thống sử dụng hai pháo tự động cỡ nòng 30 mm, Pantsir-SMD-E có thể mang tới 48 tên lửa mini TKB-1055 hoặc 12 tên lửa đánh chặn tầm ngắn 57E6 để đối phó hiệu quả hơn với các mục tiêu nhỏ và số lượng lớn như UAV cảm tử.

Hệ thống được trang bị hai loại radar tích hợp gồm radar phát hiện - theo dõi mục tiêu và radar điều khiển hỏa lực phục vụ dẫn bắn tên lửa. Theo các thông số được công bố, Pantsir-SMD-E có khả năng theo dõi đồng thời tới 40 mục tiêu trên không.

Việc Nga tiếp tục mở rộng triển khai Pantsir-SMD-E trên các tòa nhà cao tầng cho thấy Moscow đang tăng cường xây dựng một mạng lưới phòng thủ chống UAV nhiều tầng, nhằm đối phó với mối đe dọa ngày càng lớn từ các cuộc tấn công tầm xa của Ukraine

Pantsir-SMD-E được phát triển trong bối cảnh Nga phải đối mặt với các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái ngày càng gia tăng từ Ukraine trong suốt cuộc xung đột kéo dài. Quân đội Nga chính thức đưa biến thể này vào biên chế từ năm 2025 nhằm tăng cường khả năng đối phó với các mục tiêu nhỏ, giá rẻ và xuất hiện với số lượng lớn.

Theo các thông số được công bố, tên lửa 57E6 của Pantsir-SMD-E có tầm đánh chặn khoảng 20 km, trong khi tên lửa mini TKB-1055 có tầm bắn tối đa hơn 6 km. Sự kết hợp này cho phép hệ thống tạo ra nhiều lớp phòng thủ trước các mối đe dọa từ UAV.

Hạn chế nhất định

Theo các chuyên gia quốc phòng, biến thể Pantsir-SMD-E đặc biệt phù hợp để triển khai trên các tòa nhà cao tầng nhờ trọng lượng và kích thước được tối ưu hóa so với các phiên bản Pantsir trước đó.

Tuy nhiên, việc bố trí các tổ hợp phòng không chống UAV trên mái nhà cũng tồn tại những hạn chế nhất định.

Một trong những điểm yếu lớn nhất là một hệ thống Pantsir đơn lẻ có thể bị quá tải nếu phải đối mặt với các đợt tấn công bầy đàn quy mô lớn từ nhiều hướng cùng lúc. Đây là thách thức mà nhiều hệ thống phòng không trên thế giới đang phải đối mặt khi các cuộc tấn công bằng UAV giá rẻ ngày càng trở nên phổ biến.

Dù được đặt ở vị trí cao giúp mở rộng tầm quan sát và tăng hiệu quả đánh chặn, Pantsir-SMD-E vẫn chỉ là một thành phần trong mạng lưới phòng không nhiều lớp. Hiệu quả của hệ thống phụ thuộc đáng kể vào khả năng phối hợp với radar cảnh giới, các tổ hợp phòng không khác và hệ thống chỉ huy - kiểm soát tổng thể.

Vì vậy, việc triển khai hàng loạt Pantsir-SMD-E trên các tòa nhà cao tầng tại Moscow không đồng nghĩa với việc khu vực có thể hoàn toàn miễn nhiễm trước các cuộc tấn công bằng UAV. Thay vào đó, đây được xem là nỗ lực tăng cường lớp phòng thủ cuối cùng nhằm giảm thiểu nguy cơ các mục tiêu quan trọng trong nội đô bị tấn công.

Dù vậy, sự xuất hiện ngày càng nhiều của các tổ hợp Pantsir trên nóc các tòa nhà tại Moscow cũng phản ánh một thực tế đáng chú ý: mối đe dọa từ UAV tầm xa của Ukraine đang buộc Nga phải điều chỉnh đáng kể cách thức bảo vệ những nơi trọng yếu, biến các tòa nhà cao tầng thành một phần của mạng lưới phòng không đô thị quy mô lớn.