Xã hội Việt Nam đang lúng túng trước bạo lực học đường. Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhà trường, phụ huynh và dư luận đều nhìn thấy vấn đề, nhưng khi xử lý thì thường bị kéo về hai phía. Một phía cho rằng học sinh còn nhỏ, xử lý nặng sẽ mất tính giáo dục, dễ làm hỏng tương lai của các em. Phía kia lại bức xúc trước những vụ đánh hội đồng, làm nhục bạn, quay clip tung lên mạng nên đòi kỷ luật thật nặng, thậm chí đuổi học, chuyển công an, “không dung thứ” với mọi hành vi bạo lực.

Cả hai phía đều có lý, nhưng nếu đi đến cực đoan thì đều không ổn. Làm nhẹ quá, học sinh gây bạo lực dễ hiểu rằng làm tổn thương người khác cũng chẳng sao. Làm mạnh theo kiểu “Không dung thứ” (zero tolerance) thì có thể tạo cảm giác nhà trường rất quyết liệt, nhưng lại đẩy học sinh ra khỏi giáo dục mà không chạm đến nguyên nhân phía sau hành vi.

Ronnie Casella, trong cuốn At Zero Tolerance (Chính sách “không dung thứ” trong nhà trường Hoa Kỳ), phê phán cách xử lý hễ học sinh vi phạm là đình chỉ, đuổi học, loại khỏi hệ thống: hễ vi phạm là đình chỉ, đuổi học, loại khỏi hệ thống. Cách làm ấy thường chỉ xử lý phần nổi, trong khi nguyên nhân đằng sau một vụ bạo lực có thể là gia đình đổ vỡ, trẻ bị bỏ bê, nhóm bạn xấu, mạng xã hội kích động, thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc, hoặc một chuỗi bắt nạt âm ỉ mà người lớn không nhìn thấy.

Số liệu quốc tế cho thấy bạo lực học đường không phải chuyện riêng của Việt Nam. PISA 2022 ghi nhận ở Việt Nam có 17% học sinh nữ và 19% học sinh nam nói từng bị bắt nạt ít nhất vài lần mỗi tháng; mức trung bình OECD tương ứng là 20% và 21%. Nhật Bản năm tài khóa 2024 ghi nhận hơn 769.000 vụ bắt nạt được nhận diện, tương đương 61,3 vụ/1.000 học sinh, trong đó hơn 1.400 vụ nghiêm trọng. Singapore giai đoạn 2019–2023 báo cáo bình quân 2 vụ/1.000 học sinh tiểu học và 6 vụ/1.000 học sinh trung học mỗi năm.

Để phòng ngừa và ngăn chặn bạo lực trường học, mỗi quốc gia đều có giải pháp khác nhau. Nhật Bản có luật riêng về phòng chống bắt nạt, nhấn mạnh phát hiện sớm và bảo vệ học sinh bị hại. Hàn Quốc xử lý mạnh hơn, kể cả đưa một số hình thức kỷ luật vào hồ sơ, nhưng cũng đối mặt nguy cơ chạy theo áp lực dư luận. Singapore đáng chú ý ở cách kết hợp quy tắc rõ, tư vấn, phục hồi quan hệ và giáo dục ứng xử số. Trung Quốc siết trách nhiệm nhà trường và mở các chiến dịch chống bắt nạt, nhưng chiến dịch hành chính không thể thay thế tư vấn học đường, phối hợp gia đình và can thiệp sớm.

Người Việt từng có câu “thương cho roi cho vọt”, và ở Singapore, hiệu trưởng vẫn có thể phạt roi nam sinh hoặc ủy quyền thực hiện trong một số vi phạm nghiêm trọng. Nhưng đó không phải điều Việt Nam nên học. Trừng phạt thân thể rất dễ bị lạm dụng, làm nhục học sinh, gây thêm tổn thương và đi ngược tinh thần giáo dục hiện đại. Điều cần học không phải là cây roi, mà là trách nhiệm rất rõ của hiệu trưởng, giáo viên và gia đình. Hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm về môi trường an toàn trong trường, không thể chỉ xuất hiện sau khi clip đã lan trên mạng. Giáo viên chủ nhiệm phải phát hiện sớm những nhóm học sinh có nguy cơ gây hấn, những em bị cô lập, bị đe dọa âm thầm. Gia đình cũng không thể khoán trắng cho nhà trường, bởi nhiều hành vi bạo lực bắt đầu từ cách trẻ được chứng kiến, học theo hoặc bị bỏ mặc ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Vì vậy, điều Việt Nam cần không phải là chọn giữa “mềm” và “rắn”, mà là một cách xử lý có lớp lang, nhưng diễn đạt bằng ngôn ngữ nhà trường hơn là ngôn ngữ trừng phạt.

Muốn chống bạo lực học đường, nhà trường phải nhìn thấy nguy cơ trước khi nó thành vụ việc. Một học sinh bị cô lập, bị trêu chọc kéo dài, bị lấy đồ, bị đe dọa trên mạng, bỗng sợ đến lớp - đó nguy cơ. Giáo viên chủ nhiệm, tổng phụ trách và tư vấn học đường phải được tập huấn để nhận ra những tín hiệu ấy và can thiệp ngay. Với mâu thuẫn mới phát sinh, xử lý cần nghiêm nhưng không vội loại học sinh ra khỏi lớp. Tư vấn, hòa giải có giám sát, xin lỗi đúng nghĩa, bồi hoàn tổn hại nếu có, cam kết thay đổi và theo dõi sau xử lý phải có kết quả. Giáo dục không phải là bỏ qua, mà là buộc học sinh hiểu hậu quả hành vi và sửa sai bằng việc làm cụ thể.

Nhưng với những hành vi đã vượt khỏi mâu thuẫn thông thường như đánh hội đồng, làm nhục bạn, quay clip phát tán, đe dọa trả thù, dùng hung khí, nhà trường phải bảo vệ nạn nhân ngay. Người gây nguy hiểm cần được tách khỏi nạn nhân và lớp học trong thời gian cần thiết. Dù vậy, tách khỏi lớp không có nghĩa là tống khỏi giáo dục. Trong thời gian bị kỷ luật, học sinh vẫn phải học, phải được tư vấn bắt buộc, phải có kế hoạch phục hồi hành vi và có sự tham gia của gia đình.

Có những vụ đã vượt quá phạm vi kỷ luật nội bộ đôi khi con bị che giấu. Khi có dấu hiệu xâm hại thân thể, cưỡng đoạt, làm nhục nghiêm trọng, phát tán hình ảnh riêng tư, nhà trường phải phối hợp với cơ quan chức năng. Nhưng mục tiêu không chỉ là xử cho nặng, mà là bảo vệ trẻ, ngăn tái diễn và khôi phục môi trường học đường an toàn.

Kỷ luật mà thiếu giáo dục dễ thành trừng phạt. Giáo dục mà thiếu kỷ luật lại thành bất lực. Chống bạo lực học đường cần sự nghiêm khắc có trí tuệ: bảo vệ nạn nhân ngay, xử lý người gây bạo lực đúng mức, quy trách nhiệm rõ cho hiệu trưởng, giáo viên và gia đình, nhưng không từ bỏ nhiệm vụ giáo dục con người.

Thông tư 19 đã có nhiều quy định tiến bộ về kỷ luật mang tính giáo dục, nhân văn, đồng thời có quy định về tư vấn, hỗ trợ học sinh khắc phục hành vi vi phạm. Tuy nhiên, “phòng ngừa, ngăn chặn” trong khung kỷ luật chủ yếu vẫn là phòng ngừa theo nghĩa răn đe, giáo dục sau vi phạm, nhằm ngăn tái phạm hoặc ngăn các vụ tương tự. Nhìn từ thực tế hiện nay, điều còn thiếu là một cơ chế phòng ngừa sớm hơn: nhận diện nguy cơ, báo cáo an toàn, can thiệp ngay khi mâu thuẫn mới manh nha, đừng để đến khi học sinh bị thương tích nặng, thậm chí mất mạng, nhà trường mới họp kỷ luật.