Mầm mống bạo lực có thể hình thành từ những tổn thương trong gia đình

Nhiều vụ bạo lực học đường hiện nay không chỉ diễn ra trong sân trường mà còn lan lên mạng xã hội, kéo theo những hệ lụy nghiêm trọng về tâm lý và pháp lý. Muốn ngăn chặn tình trạng này, không thể chỉ trông chờ vào kỷ luật nhà trường mà phải nhìn sâu hơn vào vai trò của gia đình trong việc hình thành hành vi của trẻ.

Bạo lực học đường không còn là những va chạm nhất thời giữa học sinh. Nhiều vụ việc đã vượt khỏi phạm vi sân trường: đánh hội đồng, làm nhục bạn, quay clip, phát tán lên mạng, kéo theo tổn thương tâm lý và hậu quả pháp lý sau đó.

Nhà trường lắp camera, bắt học sinh ký cam kết, mời công an về tuyên truyền. Nhưng ngoài cổng trường hay trên mạng xã hội, những vụ học sinh đánh bạn, làm nhục bạn, quay clip vẫn chưa có dấu hiệu thuyên giảm. Sự bế tắc này cho thấy một điều thường bị né tránh: bạo lực học đường xảy ra ở trường, nhưng không ít mầm mống của nó đã hình thành từ trong chính ngôi nhà của các em.

Nói vậy không phải để quy hết trách nhiệm cho cha mẹ, càng không phủi nhẹ trách nhiệm của nhà trường, mà để thấy rằng phòng ngừa bạo lực học đường phải bắt đầu sớm hơn thời điểm học sinh đánh nhau trong sân trường.

Thông tư 19 về khen thưởng và kỷ luật học sinh là cần thiết, nhưng không thể kỳ vọng chỉ bằng bản kiểm điểm, nhắc nhở, xin lỗi, cảnh cáo mà ngăn được bạo lực học đường. Có hành vi không còn là “dại dột tuổi học trò”, mà đã xâm hại thân thể, làm nhục người khác, cưỡng đoạt, đe dọa, quay và phát tán hình ảnh xúc phạm danh dự, nhân phẩm. Khi ấy, đó không chỉ là vi phạm nội quy, mà có thể là vi phạm pháp luật, thậm chí bị xem xét trách nhiệm hình sự tùy độ tuổi và tính chất hành vi.

Muốn phòng ngừa bạo lực học đường, không thể chỉ nhìn vào kỷ luật trong nhà trường. Gia đình, nhà trường và xã hội đều tác động đến hành vi của học sinh. Bạn bè, mạng xã hội, phim ảnh, trò chơi điện tử, khu dân cư, cách người lớn ứng xử với nhau đều để lại dấu vết trong trẻ. Nhưng với lứa tuổi 13-17, gia đình vẫn là tầng ảnh hưởng rất sâu. Đây là nơi trẻ học bài học đầu tiên về yêu thương, giới hạn, quyền lực, sự tôn trọng và cách xử lý xung đột.

UNICEF từng nêu khoảng 150 triệu học sinh 13-15 tuổi trên thế giới từng trải qua bạo lực giữa bạn bè trong và quanh trường học; hơn một phần ba học sinh trong nhóm tuổi này từng bị bắt nạt. Một số khảo sát của UNICEF và cơ quan y tế tại Việt Nam cũng từng cho thấy một thực trạng lạnh người: tỷ lệ lớn trẻ em từng trải qua bạo lực tại nhà.

Trong một khảo sát khác trên gần 7.800 học sinh, chỉ 30% nói cha mẹ hiểu những lo lắng của mìnhvà 40% nói cha mẹ biết các em làm gì lúc rảnh rỗi. Những con số ấy là lời cảnh tỉnh: bạo lực học đường không thể chỉ nhìn từ cổng trường.

Phòng ngừa từ gốc thay vì chỉ xử lý hậu quả

Trong cuốn Bạo lực trường học (School Violence), Laura L. Finley nhấn mạnh gia đình có liên quan đến hành vi phạm pháp và bạo lực của trẻ, nhưng không thể đổ tại như gia đình đông con, mẹ đi làm hay gia đình nghèo. Nhiều gia đình khó khăn vẫn nuôi con tử tế; ngược lại, một gia đình đủ đầy nhưng thiếu lắng nghe, kỷ luật thất thường, cha mẹ không biết con chơi với ai, không nhận ra đứa trẻ đang cô đơn hay bị bỏ rơi, vẫn có thể tạo ra nguy cơ.

Điều đáng sợ không phải là hoàn cảnh gia đình, mà là cảm giác đứa trẻ không có chỗ đứng trong chính nhà mình; khi ấy, em dễ đi tìm vị thế bằng cách nhập nhóm lệch chuẩn, gây hấn hoặc bắt nạt người yếu hơn.

Các nghiên cứu quốc tế cũng chỉ ra những yếu tố gia đình làm tăng nguy cơ bạo lực ở thanh thiếu niên: cha mẹ giám sát kém, kỷ luật quá hà khắc hoặc quá lỏng lẻo, kỷ luật không nhất quán, gắn bó cha mẹ - con cái thấp, cha mẹ ít tham gia vào đời sống của con, gia đình có lạm dụng rượu, ma túy hoặc bạo lực.

Kỷ luật không phải cứ nghiêm bằng đòn roi hay mắng nhiếc là tốt. Kỷ luật đúng nghĩa cần sự nhất quán, đi kèm giải thích và có giới hạn rõ ràng. Nghiêm bằng đòn roi, mắng nhiếc, làm nhục khiến trẻ lớn lên có nguy cơ sao chép lại ứng xử với bạn khác bằng bạo lực như thế.

Buông lỏng giám sát con cũng nguy hiểm. Nhiều cha mẹ nghĩ con đã lớn, có điện thoại, có bạn bè, biết tự lo. Nhưng tuổi vị thành niên cảm xúc mạnh, tự ái cao, dễ bị lôi kéo, dễ hành động theo nhóm. Nếu cha mẹ không biết con tham gia nhóm chat nào, đang bị cô lập hay đang bắt nạt ai, nhiều tín hiệu cảnh báo sẽ trôi qua. Khi clip đã lan trên mạng, khi công an xã phải vào cuộc, khi phụ huynh hai bên đối đầu nhau, lúc ấy gia đình mới giật mình thì đã muộn.

Đáng lo hơn cả là bạo hành và bỏ bê từ phía gia đình. Trẻ không cần trực tiếp bị đánh mới bị tổn thương. Chỉ cần sống trong căn nhà thường xuyên có chửi mắng, đánh đập, đe dọa, cha mẹ thiếu tôn trọng nhau, trẻ sẽ quen với cách giải quyết xung đột bằng áp lực, sợ hãi và bạo lực. Những tổn thương ấy không dừng ở cửa nhà. Chúng đi theo trẻ đến lớp học, thành sự thu mình, giận dữ, chống đối, bắt nạt bạn yếu hơn, hoặc cam chịu khi chính mình bị bắt nạt.

Nhà trường có trách nhiệm lớn, nhưng không thể tự sửa mọi tổn thương mà trẻ mang từ nhà đến lớp. Cần phối hợp giữa giáo viên chủ nhiệm, tư vấn học đường, phụ huynh, công tác xã hội và cơ quan bảo vệ trẻ em. Với những em từng bị bạo hành, bỏ bê, sống trong gia đình nghiện rượu, bạo lực hoặc khủng hoảng tâm lý, chỉ phạt nặng thường không đủ, thậm chí đẩy các em xa thêm khỏi người lớn.

Một nền giáo dục chỉ xử lý bạo lực sau khi nó xảy ra là nền giáo dục luôn chậm chân trước bạo lực. Muốn giảm bạo lực học đường, phải nhìn đứa trẻ trong toàn bộ đời sống của em: trong lớp học, trên mạng, ngoài đường và trong chính căn nhà của mình.

Gia đình là nơi trẻ học bài học đầu tiên về yêu thương, giới hạn, quyền lực và nhân phẩm. Nếu bài học đầu tiên ấy sai, sân trường rất dễ thành nơi trẻ lặp lại những gì đã thấy, đã chịu đựng hoặc đã được người lớn vô tình cho phép.

Vì vậy, chính sách phòng chống bạo lực học đường không thể chỉ dừng ở nội quy, camera, bản kiểm điểm hay xử phạt sau sự việc. Nó phải có cơ chế kéo phụ huynh vào quá trình phòng ngừa, phát hiện sớm những gia đình có nguy cơ, hỗ trợ trẻ bị bạo hành hoặc bỏ bê, và buộc gia đình cùng chịu trách nhiệm trong việc sửa chữa hành vi của con. Trường học không thể thay gia đình, nhưng cũng không thể ngăn bạo lực nếu gia đình đứng ngoài cuộc.