Trong bối cảnh các tuyến hàng hải quốc tế đứng trước nhiều thách thức từ bất ổn địa chính trị, gián đoạn chuỗi cung ứng đến sức ép của biến đổi khí hậu và tội phạm xuyên quốc gia, ASEAN đang đẩy mạnh hợp tác hàng hải dựa trên luật lệ nhằm duy trì hòa bình, ổn định và phát triển bền vững của khu vực. Đây là nhận định được các chuyên gia đưa ra tại phiên thảo luận “Vai trò của ASEAN trong thúc đẩy hợp tác hàng hải dựa trên luật lệ”trong khuôn khổ Diễn đàn Truyền thông ASEAN lần thứ 10 diễn ra tại Manila (Philippines) ngày 29-30/7.

Các ý kiến cho rằng, trong bối cảnh môi trường an ninh hàng hải ngày càng phức tạp, ASEAN cần tiếp tục phát huy vai trò trung tâm thông qua việc thúc đẩy đối thoại, tăng cường hợp tác thực chất và củng cố các khuôn khổ pháp lý quốc tế.

Hàng hải là huyết mạch của thương mại và chuỗi cung ứng

Theo Chủ tịch Liên đoàn các Hiệp hội Chủ tàu ASEAN (FASA) Mohamed Safwan bin Othman, vận tải biển không chỉ kết nối các nền kinh tế ASEAN mà còn là huyết mạch của thương mại toàn cầu.

“Không có vận tải biển, không có mua sắm (No shipping, no shopping)”, ông Safwan nhấn mạnh, cho biết khoảng 80% thương mại thế giới được vận chuyển bằng đường biển, trong khi giá trị thương mại hàng hải của ASEAN đạt khoảng 4.400 tỷ USD mỗi năm. Hệ thống vận tải biển không chỉ bảo đảm lưu thông hàng hóa mà còn góp phần duy trì an ninh lương thực, an ninh năng lượng và tính liên tục của chuỗi cung ứng.

Theo đại diện FASA, Eo biển Malacca và Singapore tiếp tục giữ vai trò chiến lược đối với thương mại quốc tế với khoảng 100.000 lượt tàu qua lại mỗi năm, chiếm hơn 20% lưu lượng thương mại toàn cầu. Những diễn biến gần đây tại Trung Đông và các điểm nóng hàng hải khác cũng cho thấy chỉ cần một mắt xích trên các tuyến vận tải bị gián đoạn sẽ tác động đáng kể đến chuỗi cung ứng và tăng trưởng kinh tế của nhiều quốc gia.

“Chúng ta cần một trật tự dựa trên luật lệ để ngành hàng hải có thể dự báo, lập kế hoạch và đầu tư lâu dài”, ông Safwan nói. Theo ông, cùng với những thách thức truyền thống về an ninh hàng hải, ngành vận tải biển cũng đang chịu sức ép từ mục tiêu giảm phát thải carbon của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) và những khác biệt về quy định giữa các quốc gia. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa chính phủ và doanh nghiệp nhằm xây dựng môi trường hàng hải minh bạch, ổn định và có khả năng thích ứng trước những biến động của kinh tế thế giới.

ASEAN tăng cường vai trò trong hợp tác hàng hải

Theo Tiến sĩ Emirza Adi Syailendra, nghiên cứu viên Chương trình An ninh Hàng hải thuộc Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS), ASEAN ngày càng thể hiện vai trò chủ động trong việc hình thành các chuẩn mực hợp tác khu vực.

“Đông Nam Á không hề thụ động; chúng ta đang tích cực tạo ra các quy tắc (rule-making)”, ông Emirza nhận định. Theo chuyên gia này, cùng với những thách thức an ninh truyền thống, các vấn đề như biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học và khai thác bền vững tài nguyên biển đang ngày càng gắn chặt với yêu cầu bảo đảm ổn định trên biển. Điều đó đòi hỏi các quốc gia không chỉ tăng cường đối thoại về an ninh mà còn mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực cùng có lợi.

Ông Emirza cho rằng các sáng kiến về bảo tồn đa dạng sinh học biển, phát triển kinh tế biển xanh, thực hiện Hiệp ước Biển cả hay thúc đẩy nghiên cứu khoa học biển đang mở ra những không gian hợp tác mới, góp phần gắn kết lợi ích giữa các quốc gia trong khu vực.

Theo ông, ASEAN vẫn duy trì nhiều cơ chế hợp tác chức năng trong các lĩnh vực như bảo vệ môi trường biển, quản lý nguồn lợi thủy sản, nâng cao năng lực thực thi pháp luật và chia sẻ thông tin trên biển. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng lòng tin, tăng cường phối hợp và duy trì đối thoại, ngay cả khi vẫn còn tồn tại những khác biệt trong một số vấn đề trên biển.

Các chuyên gia cũng đánh giá, việc kết hợp giữa hợp tác an ninh với phát triển kinh tế biển bền vững sẽ giúp ASEAN nâng cao khả năng ứng phó trước các thách thức phi truyền thống, qua đó củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong thúc đẩy hợp tác hàng hải và phát triển bền vững ở khu vực.

Thúc đẩy hợp tác thực chất trên cơ sở luật pháp quốc tế

Bên cạnh việc mở rộng các cơ chế hợp tác, các chuyên gia cho rằng việc củng cố nền tảng pháp lý chung có ý nghĩa quan trọng đối với việc duy trì hòa bình, ổn định và khả năng dự báo trên biển.

Theo ông Neil Silva, cán bộ pháp lý thuộc Viện Hàng hải và Luật Biển (Đại học Philippines), các vấn đề trên biển hiện nay không chỉ liên quan đến tranh chấp chủ quyền mà còn bao gồm những khía cạnh pháp lý, an ninh và hợp tác khu vực. Trong bối cảnh đó, Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS) tiếp tục là khuôn khổ pháp lý nền tảng điều chỉnh quyền, nghĩa vụ và các hoạt động của các quốc gia trên biển.

Theo ông Silva, tiến trình xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) cần hướng tới mục tiêu tăng cường lòng tin, tạo môi trường ổn định và bổ trợ cho các nguyên tắc của luật pháp quốc tế. Một khuôn khổ pháp lý rõ ràng và có thể dự báo sẽ góp phần tạo thuận lợi cho hợp tác hàng hải, bảo đảm an toàn của các tuyến vận tải quốc tế cũng như thúc đẩy các hoạt động kinh tế trên biển.

Các chuyên gia cũng cho rằng, cùng với tiến trình đàm phán COC, ASEAN cần tiếp tục mở rộng hợp tác trong những lĩnh vực ít nhạy cảm nhưng mang lại lợi ích thiết thực như bảo tồn đa dạng sinh học biển, phát triển kinh tế biển xanh, nghiên cứu khoa học biển, tìm kiếm cứu nạn, ứng phó thiên tai và đấu tranh chống tội phạm xuyên quốc gia trên biển.

Việc thúc đẩy các lĩnh vực hợp tác này không chỉ đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững mà còn góp phần tăng cường kết nối, xây dựng lòng tin và tạo thêm động lực cho hợp tác khu vực. Trong bối cảnh các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống ngày càng đan xen, việc duy trì đối thoại, tuân thủ luật pháp quốc tế và thúc đẩy hợp tác thực chất được đánh giá sẽ tiếp tục là nền tảng để ASEAN phát huy vai trò trung tâm, góp phần bảo đảm hòa bình, ổn định và phát triển bền vững trên các vùng biển của khu vực.