59 năm thành lập, ASEAN đã phát triển thành cộng đồng gồm 11 quốc gia thành viên, là một trong những khu vực năng động, giữ vai trò ngày càng quan trọng trong cấu trúc khu vực và thế giới. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, ASEAN đang phải đối mặt với biến động trong chính cách vận hành của hệ thống quốc tế, khi các nền tảng cơ bản của luật pháp quốc tế, các nguyên tắc chỉ đạo quan hệ quốc tế cũng như các thể chế đa phương gặp thách thức nghiêm trọng.

Củng cố bên trong, chống đỡ bên ngoài

Áp lực liên kết chặt chẽ tác động sâu rộng hơn đến nền kinh tế và xã hội của từng nước thành viên. Những ví dụ điển hình như cạnh tranh chiến lược đang định hình thương mại, đầu tư, công nghệ, trong khi chuỗi cung ứng xoay quanh các tuyến đường biển chính... Trí tuệ nhân tạo có thể thúc đẩy tăng trưởng nhưng cũng cho phép các mạng lưới tội phạm hoạt động nhanh hơn và xuyên biên giới, đòi hỏi những giải pháp khu vực.

Trong bối cảnh hiện nay, “phản ứng một cách tự tin bằng cách củng cố từ bên trong để chống lại áp lực bên ngoài”, duy trì đoàn kết và đồng thuận, hài hoà các lợi ích đa dạng là điều mà các nước thành viên ASEAN đang hướng tới để điều hướng những biến động hiện nay.

Theo Đại sứ, Trưởng phái đoàn Đại diện thường trực Việt Nam tại ASEAN Tôn Thị Ngọc Hương, thách thức đầu tiên mà ASEAN phải vượt qua, kiểm soát, hóa giải được là duy trì đoàn kết, thống nhất và tiếng nói chung của ASEAN ở chính khu vực này.

Các nước thành viên cần tiếp tục đề cao đối thoại, tham vấn và xây dựng lòng tin, trên cơ sở tôn trọng lợi ích chính đáng của nhau và hài hoà lợi ích quốc gia với lợi ích của khu vực.

Thách thức thứ 2 đó là phải duy trì được cân bằng quan hệ với các nước lớn. Thế mạnh mà ASEAN có được là tạo ra được các diễn đàn do ASEAN khởi xướng và dẫn dắt. Và một số vấn đề nội tại của ASEAN cũng đã tồn tại rất lâu.

Muốn phát huy được vai trò trung tâm, muốn chủ động được dẫn dắt từ các tiến trình hợp tác khu vực, ASEAN phải tự chủ hơn trong việc đầu tư nguồn lực cũng như linh hoạt, sáng tạo hơn trong việc huy động nguồn lực hỗ trợ từ các nguồn khác nhau để đáp ứng nhu cầu hợp tác ngày càng gia tăng.

Trong bài phát biểu về Tầm nhìn ASEAN đúng dịp 59 năm thành lập, Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul nhận định cần có những thay đổi thực tiễn để ASEAN hoạt động hiệu quả hơn.

"Chủ nghĩa khu vực mạnh mẽ hơn trong một thế giới bị chia cắt là điều cần thiết hơn bao giờ hết vì sự thống nhất và vai trò trung tâm, nhưng vai trò trung tâm đó phải được duy trì bằng khả năng quản lý các thách thức trong khu vực. Các nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp vẫn là nền tảng của ASEAN, nhưng các nguyên tắc này cần được thực hiện với sự linh hoạt và tính thực tiễn cần thiết để vừa duy trì sự đoàn kết, vừa tạo điều kiện cho những hành động thiết thực”, Thủ tướng Thái Lan Anutin nói.

Để khẳng định và bản lĩnh của ASEAN trước thế giới, ASEAN không chỉ đóng góp mang tính xây dựng vào các vấn đề khu vực và toàn cầu, mà trên hết cần chứng minh được những lợi ích trực tiếp cho người dân các quốc gia thành viên.Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 là một văn kiện tham vọng, táo bạo nhằm chuyển đổi khu vực thành một cộng đồng tự cường, năng động, sáng tạo và lấy người dân làm trung tâm trong bối cảnh các biến động toàn cầu.

Sức hút giá trị

“ASEAN sẽ trở thành động lực tăng trưởng toàn cầu của thế kỷ 21”.

Đó là đánh giá của nhiều đối tác đối thoại ASEAN. Một khu vực kinh tế năng động nhất thế giới với 700 triệu dân, chiếm 30% GDP toàn cầu và mạng lưới quan hệ đối ngoại tiếp tục được mở rộng và đi vào chiều sâu đang chứng tỏ giá trị của ASEAN. Ngày càng nhiều đối tác muốn thiết lập, nâng cấp quan hệ với ASEAN, mở rộng sự hiện diện trong các cơ chế do ASEAN dẫn dắt.

Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 tại Manila, Philippines vào tháng 7 vừa qua với sự tham dự của các đối tác hàng đầu thế giới, với những cam kết hợp tác vững chắc. Tại đây, Ngoại trưởng Mỹ Rubio khẳng định “ủng hộ 100%” vai trò trung tâm của ASEAN.

“Tương lai và câu chuyện của thế kỷ 21 sẽ được viết nên ở khu vực Đông Nam Á. An ninh và thịnh vượng của Mỹ ở Đông Nam Á sẽ luôn phụ thuộc lẫn nhau. Khi ASEAN phát triển nền kinh tế số, đa dạng hóa các nguồn năng lượng và xây dựng chuỗi cung ứng an toàn hơn, Mỹ muốn cung cấp các giải pháp cho những vấn đề khu vực này. Chúng tôi mong muốn trở thành một trong những đối tác nổi bật và đáng tin cậy nhất của ASEAN trong mỗi nỗ lực này”, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói.

Việc ASEAN tiếp nhận Thổ Nhĩ Kỳ trở thành Đối tác đối thoại thứ 12, chấp thuận Đức và Qatar trở thành Đối tác đối thoại theo lĩnh vực, cũng như chấp thuận Anh tham gia Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) tiếp tục khẳng định sức hút và vị thế ngày càng cao của ASEAN, trở thành trung tâm kết nối lợi ích, điều phối hợp tác và định hình các tiến trình khu vực.

Sức hút và giá trị các chuẩn mực ứng xử do ASEAN thiết lập còn tiếp tục được khẳng định qua thành công của các hoạt động kỷ niệm 50 năm Hiệp ước Thân thiện và hợp tác ở Đông Nam Á (TAC). Việc Romania, Ba Lan, Thụy Điển, Lithuania ký kết, nâng tổng số quốc gia tham gia TAC lên con số 62 và nhiều đề nghị tham gia mới đã khẳng định sức sống và vai trò của hiệp ước này.

Việt Nam - nhân tố kiến tạo định hình tương lai khu vực

Gia nhập năm 1995, ASEAN luôn là không gian có ý nghĩa chiến lược trực tiếp đối với Việt Nam về cả an ninh, phát triển và đối ngoại. Trong 31 năm qua , Việt Nam luôn là thành viên tích cực, đóng góp thực chất, hiệu quả cho những bước phát triển quan trọng của ASEAN.

Tuy nhiên trong giai đoạn mới, Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy “tham gia tích cực” sang “đóng góp chủ động, kiến tạo và dẫn dắt trong những lĩnh vực có khả năng”, thông qua việc chủ động đề xuất sáng kiến, thúc đẩy đồng thuận, tham gia định hình các nghị sự khu vực và đóng góp thiết thực vào năng lực hành động, uy tín và tiếng nói chung của ASEAN. Với năm đầu tiên ASEAN thực hiện Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Tổng thư ký ASEAN Kao Kim Hourn đánh giá vai trò chiến lược của Việt Nam trong việc thúc đẩy khu vực.

“Với sự lãnh đạo vững mạnh từ Việt Nam, tôi nghĩ điều đó rất quan trọng đối với ASEAN. Tôi tin rằng Việt Nam sẽ có những đóng góp to lớn theo nhiều cách khác nhau như vào Cộng đồng Kinh tế ASEAN, Cộng đồng Chính trị-An ninh ASEAN, cũng như Cộng đồng Văn hóa-Xã hội ASEAN cũng như nhiều lĩnh vực khác. Ngoài ra còn là vấn đề kết nối của ASEAN. Việt Nam có những dự án cơ sở hạ tầng, kết nối không chỉ trong nội bộ Việt Nam, giữa Việt Nam và các quốc gia ASEAN và giữa Việt Nam với các quốc gia bên ngoài khu vực. Đây là một động lực mới. Vì vậy, tôi nghĩ Việt Nam là một thành viên rất quan trọng trong ASEAN”, ông Kao Kim Hourn nói.

Một nét nổi bật khác là các đối tác ngày càng coi trọng vai trò và uy tín của Việt Nam trong ASEAN, ở khu vực và quốc tế. Việt Nam được nhìn nhận có tiếng nói cân bằng, trách nhiệm, có khả năng kết nối các đối tác với ASEAN và đóng góp vào hòa bình, ổn định, an ninh, an toàn tự do hàng hải, thượng tôn luật pháp quốc tế và ứng phó với các thách thức chung. Sức mạnh, vị thế và khả năng tự chủ chiến lược của Việt Nam đang thúc đẩy sự lớn mạnh chung của ASEAN.

Tuy nhiên khi ASEAN trở thành một cực tăng trưởng năng động, tự cường và bao trùm hơn, Việt Nam cũng có thêm điều kiện thuận lợi để thực hiện các mục tiêu phát triển nhanh, bền vững. Với tinh thần đó, Việt Nam đang tiếp tục đồng hành, đóng góp chủ động, trách nhiệm và hiệu quả vào tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN, kiến tạo và dẫn dắt trong những lĩnh vực có khả năng.