Đối với nhiều người dân Iran, mối đe dọa cấp bách nhất hiện nay không chỉ là chiến tranh mà còn là nguy cơ thiếu nước. Trong nhiều năm qua, hạn hán, lượng mưa sụt giảm và việc sử dụng nước quá mức đã khiến các hồ chứa, sông ngòi và nguồn nước ngầm của Iran suy kiệt.

Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran tiếp tục gây thêm áp lực sau khi xuất hiện các báo cáo về thiệt hại đối với các nhà máy khử mặn, đường ống dẫn nước và nhiều cơ sở hạ tầng dân sự liên quan đến nước trong những tuần đầu của xung đột.

Theo đánh giá của Viện Tài nguyên Thế giới (WRI), Iran thuộc nhóm quốc gia có mức độ căng thẳng về nguồn nước ở cấp độ“cực kỳ cao”, khi mỗi năm sử dụng hơn 80% tổng lượng nước tái tạo của mình.

Để duy trì nguồn nước ngọt bền vững, lượng nước được bổ sung tự nhiên phải ít nhất tương đương với lượng nước khai thác phục vụ nông nghiệp, công nghiệp và sinh hoạt. Tuy nhiên, Iran đã mất cân bằng trong phương trình này suốt nhiều thập kỷ. Việc xây dựng hàng loạt đập thủy lợi, phát triển nông nghiệp thâm canh và khai thác nước ngầm quy mô lớn đã khiến mức tiêu thụ nước vượt xa khả năng bổ sung từ tự nhiên.

Năm 2025, Iran - với khoảng 92 triệu dân - tiêu thụ gần 100 tỷ m3 nước, cao hơn gần 13 tỷ m3 so với tổng lượng tài nguyên nước tái tạo mà quốc gia này có thể cung cấp.

Nông nghiệp là lĩnh vực sử dụng nước lớn nhất, chiếm khoảng 91% tổng lượng nước khai thác. Trong khi đó, nhu cầu sinh hoạt chiếm khoảng 7% và công nghiệp chỉ chiếm 2%. Tuy nhiên, một phần đáng kể lượng nước dành cho nông nghiệp bị thất thoát trước khi đến được đồng ruộng do hệ thống tưới tiêu cũ kỹ và kém hiệu quả.

Hồ Urmia từ “biển nội địa” thành sa mạc muối

Một trong những minh chứng rõ nét nhất cho cuộc khủng hoảng nước ở Iran có thể được quan sát từ không gian.

Hình ảnh vệ tinh theo thời gian cho thấy hồ Urmia ở Tây Bắc Iran - hồ nước mặn lớn nhất Trung Đông - đã thu hẹp đáng kể. Nếu trong thập niên 1990, hồ có diện tích gần 6.000km2 thì hiện nay chỉ còn khoảng 581km2, tương đương chưa tới 10% quy mô ban đầu.

Các đợt hạn hán liên tiếp, hoạt động tưới tiêu nông nghiệp, chuyển hướng dòng chảy các con sông và khai thác nước ngầm đã biến những vùng rộng lớn của hồ Urmia thành các bãi muối khô cằn.

Hơn 60 con đập được xây dựng trên các con sông đổ vào hồ đã làm giảm mạnh lượng nước bổ sung. Trong khi đó, nông dân chuyển hướng nguồn nước sang hệ thống tưới tiêu, còn nhiều thập kỷ khai thác nước ngầm đã khiến các tầng chứa nước bên dưới dần cạn kiệt.

Nhiệt độ tăng cao khiến nước bốc hơi nhanh hơn trong bối cảnh lượng mưa liên tục suy giảm.

Các hồ chứa cạn dần, hàng nghìn người phải rời bỏ quê hương

Iran là một trong những quốc gia xây dựng nhiều đập nhất thế giới với hàng trăm công trình lớn nhỏ nhằm tích trữ nước, phát điện và ứng phó tình trạng thiếu nước. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, hàng chục hồ chứa đã giảm xuống mức rất thấp, thậm chí có nguy cơ cạn kiệt.

Hình ảnh vệ tinh trước và sau tại các đập Lar, Latyan và Mamloo - những công trình nằm quanh thủ đô Tehran và sườn phía nam dãy núi Alborz, đồng thời là một phần quan trọng trong hệ thống cấp nước cho khu vực thủ đô - cho thấy mực nước đã giảm đáng kể theo thời gian.

Tình trạng hạn hán kéo dài cùng nhu cầu sử dụng nước ngày càng tăng đang tạo áp lực lớn lên hệ thống cấp nước của Tehran.

Khủng hoảng nước cũng đang làm thay đổi bản đồ dân cư tại Iran. Khi các giếng nước dần cạn kiệt và việc canh tác ngày càng khó khăn, nhiều gia đình buộc phải rời bỏ vùng nông thôn để tìm kiếm sinh kế ổn định hơn.

Phó Tổng thống Iran phụ trách Phát triển nông thôn và các khu vực kém phát triển, ông Abdolkarim Hosseinzadeh cho biết, hiện chỉ còn khoảng 38.000 trong tổng số 69.000 ngôi làng trên cả nước có người sinh sống, trong khi 31.000 ngôi làng đã bị bỏ hoang.

Áp lực không chỉ dừng lại ở những khu định cư bị bỏ trống. Công ty Cấp thoát nước quốc gia Iran cho biết khoảng 27.000 ngôi làng với hơn 10 triệu dân đang phải đối mặt với tình trạng thiếu nước. Tổng cộng, hơn 70% số làng mạc trên cả nước đang trải qua một dạng khủng hoảng nước nào đó.

Nhiều người dân di cư đến các thành phố lớn như Tehran, Mashhad, Isfahan và Shiraz. Tuy nhiên, chính những đô thị này cũng đang chịu áp lực nước ngày càng lớn. Riêng Tehran, nơi sinh sống của hơn 9 triệu người, đang phải đối mặt với tình trạng căng thẳng nguồn cung nước khi hạn hán kéo dài trong lúc nhu cầu tiếp tục gia tăng.

Hiện nay, khoảng 75% dân số Iran sinh sống trên chưa đến 40% diện tích lãnh thổ, khiến dân cư và nhu cầu sử dụng nước tập trung cao tại một khu vực tương đối nhỏ.

Dòng sông từng nuôi sống Isfahan đang khô cạn

Tác động của cuộc khủng hoảng nước cũng thể hiện rõ dọc theo sông Zayandehrud - một trong những tuyến thủy văn quan trọng nhất ở miền Trung Iran.

Hình ảnh vệ tinh tại đập Zayandehrud cho thấy mực nước ở thượng nguồn đã giảm mạnh sau nhiều năm hạn hán và khai thác quá mức.

Xa hơn về hạ lưu, hậu quả hiện hữu ngay tại trung tâm thành phố Isfahan. Cầu lịch sử Allahverdi Khan (Si-o-Se Pol) được xây dựng bắc qua dòng sông từng nuôi dưỡng thành phố suốt nhiều thế kỷ.

Ngày nay, người dân thường xuyên chứng kiến lòng sông khô cạn dưới các nhịp cầu khi nhiều đoạn của sông Zayandehrud liên tục rơi vào tình trạng không còn nước chảy.

Khử mặn chỉ đáp ứng một phần rất nhỏ nhu cầu

Nước khử mặn hiện chỉ đáp ứng khoảng 3% nhu cầu nước của Iran, thấp hơn rất nhiều so với các quốc gia láng giềng vùng Vịnh, nơi phần lớn nước sinh hoạt phụ thuộc vào công nghệ này.

Phần lớn các nhà máy khử mặn của Iran nằm dọc bờ biển phía Nam tiếp giáp Vịnh Ba Tư. Vì vậy, nguồn nước khử mặn chủ yếu phục vụ các thành phố ven biển.

Trong khi đó, những khu vực nội địa như Tehran, Isfahan và phần lớn các vùng sản xuất nông nghiệp vẫn phải phụ thuộc vào các nguồn nước truyền thống khác, vốn đang ngày càng suy giảm.