Vào mùa khô, nguồn nước sinh hoạt tại nhiều khu vực ven biển ở ĐBSCL trở nên khan hiếm, không ít nơi người dân chắt chiu từng giọt nước để cầm cự qua mùa hạn mặn khắc nghiệt. Với gia đình bà Danh Thị Sen, phường Khánh Hòa, TP. Cần Thơ, tình trạng thiếu nước đã trở thành quen thuộc mỗi khi vào cao điểm mùa khô. Để duy trì sinh hoạt, gia đình bà phải mua nước từ xe bồn phục vụ ăn uống, tắm giặt.

Theo bà Sen, nước sinh hoạt là nhu cầu thiết yếu trong cuộc sống hằng ngày, nhưng nguồn cung chưa ổn định, khiến sinh hoạt của người dân gặp nhiều khó khăn.

Bà Danh Thị Sen chia sẻ: “Tháng hạn này không có nước, bơm nước lọc mình cũng không có nước. Năm ngoái tôi nhờ người ta có mua mô tơ bơm cho mình vào ca chứa. Có rẫy mà không trồng được”.

Theo ông Nguyễn Thế Lâm, Phó Giám đốc Trung tâm Nước sạch và Vệ sinh môi trường nông thôn, Sở NN&MT TP. Cần Thơ, thành phố đã triển khai nhiều giải pháp cấp nước, nhất là tại khu vực ven biển chịu tác động của xâm nhập mặn. Từ đầu năm, thành phố tổ chức cấp nước miễn phí, cung ứng khoảng 635.000 lít cho người dân, dự kiến đạt 2 triệu lít trong năm nay. Cùng với đó, chuyển sang khai thác nước mặt và cơ bản dừng khai thác nước ngầm từ năm 2025 nhằm hạn chế sụt lún.

Thời gian tới, Cần Thơ tiếp tục đầu tư hệ thống cấp nước tập trung, xây dựng hồ trữ nước, ứng dụng công nghệ giám sát. Tuy nhiên, đảm bảo nước sạch, đặc biệt ở nông thôn vẫn là bài toán “nan giải” trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Ông Nguyễn Thế Lâm cho biết: “Chúng tôi sẽ ngừng hoàn toàn việc khai thác nước dưới đất khoảng 23 triệu m³/năm, nếu tính trong 10 năm là 220 triệu m³ và 100 năm tiết kiệm được 2,2 tỷ m³ không khai thác nước dưới đất. Khi đầu tư các công trình khai thác nước mặt, quan điểm là không hối tiếc nhưng ưu tiên khai thác nước mặt, hạn chế khai thác nước dưới đất để đảm bảo an ninh, an toàn nguồn nước”.

Cà Mau là địa phương có ba mặt giáp biển, do đó nguồn nước mặn dồi dào, nhưng nguồn nước ngọt lại hạn chế. Đặc biệt, địa phương không được hưởng lợi trực tiếp từ dòng chảy sông Mê Kông, nên hệ thống cấp nước sinh hoạt phụ thuộc vào khai thác nước ngầm, dẫn đến sụt lún và sạt lở.

Ông Phạm Văn Mười, Phó Giám đốc Sở NN&MT Cà Mau cho biết, giải pháp căn cơ đối với địa phương là phát triển công nghệ xử lý nước mặn thành nước ngọt; đầu tư công trình trữ nước; nghiên cứu dẫn nước từ sông Hậu; đồng thời nâng cấp hệ thống cấp nước, giảm dần khai thác nước dưới đất.

Ông Phạm Văn Mười cho biết: “Hiện nay hệ thống cấp nước phục vụ cho sinh hoạt chủ yếu là nước ngầm, thứ hai là hệ thống thủy lợi, đặc biệt phục vụ sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên vẫn còn sử dụng nguồn nước mưa và nước ngầm trong sinh hoạt cũng như sản xuất”.

Nhiều giải pháp đã được triển khai, trong đó việc khai thác, truyền dẫn nước thô từ thượng nguồn sông Tiền về các tỉnh ven biển cho thấy tín hiệu khả quan. Dự án được kỳ vọng sẽ cung cấp nguồn nước ổn định cho khoảng 2 triệu người dân trong khu vực.

Ông Lều Mạnh Huy, Tổng Giám đốc Công ty CP Đầu tư ngành nước DNP (DNP Water) cho biết, công ty đang vận hành hệ thống cấp nước tại 11 tỉnh, với tổng công suất gần 1 triệu m³/ngày đêm, phục vụ khoảng 10 triệu người.

Ông Lều Mạnh Huy cho biết: “Chúng tôi sẽ dẫn nước thô từ thượng nguồn sông Hậu để cung cấp cho ven biển của bán đảo Cà Mau. Các điểm khai thác được phân bổ dọc thượng nguồn sông Hậu; khi mặn lên cao sẽ dịch chuyển trạm bơm lên phía thượng nguồn và biến trạm trước thành trạm tăng áp. Chúng tôi đánh giá đây là giải pháp khả thi”.

Trong phòng chống hạn mặn, hệ thống thủy lợi ở ĐBSCL đã và đang phát huy hiệu quả. Ông Vũ Viết Hưng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, Bộ NN&MT cho biết, ĐBSCL hiện có khoảng 15 hệ thống thủy lợi lớn, kiểm soát nguồn nước trên 2,7 triệu ha đất sản xuất. Tuy nhiên, một số công trình chưa đáp ứng yêu cầu vận hành linh hoạt, hệ thống còn thiếu đồng bộ, nhất là ở nội đồng, khiến khả năng trữ và điều tiết nước còn hạn chế. Thời gian tới, ngành thủy lợi định hướng đầu tư các công trình liên vùng “không hối tiếc”, nâng cấp hệ thống hiện có, kết hợp giải pháp phi công trình như nâng cao năng lực dự báo, giám sát.

Ông Vũ Viết Hưng nêu rõ: “Ở ĐBSCL vẫn tiếp tục sử dụng biện pháp công trình và phi công trình theo phương châm thích ứng có kiểm soát để đảm bảo an ninh nguồn nước và sản xuất, sinh hoạt. Nâng cấp các hệ thống công trình đã xây dựng để vận hành linh hoạt và phục vụ đa mục tiêu”.

Trong thực tiễn, nhiều giải pháp như chuyển nước liên lưu vực, bổ sung nước dưới đất và khai thác hợp lý nước mặt đã được triển khai. Ông Nguyễn Minh Khuyến, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Tài nguyên nước, Bộ NN&MT dẫn chứng công trình chuyển nước từ sông Đồng Nai đã phát huy hiệu quả trong giảm áp lực khai thác nước ngầm. Tuy nhiên, việc bổ sung nguồn nước dưới đất tại ĐBSCL còn hạn chế do đặc điểm địa chất phức tạp.

Ông Nguyễn Minh Khuyến cho biết: “Những giải pháp chuyển nước, bổ sung nhân tạo đều đã có. Việc làm hồ ngầm để bổ sung nước dưới đất và trữ nước mùa khô là đúng, tuy nhiên cần đánh giá cụ thể từng khu vực để triển khai phù hợp”.

Từ những nỗ lực chắt chiu nước của người dân, đến các công trình quy mô lớn và định hướng chuyển đổi tư duy khai thác, sử dụng nước, có thể thấy một quá trình thích ứng đang từng bước hình thành, nhưng vẫn cần thêm những “đòn bẩy” đủ mạnh để tạo chuyển biến căn cơ, lâu dài ở vùng đất Chín rồng.