AI và chuyển đổi số đang làm thay đổi việc làm vàcách doanh nghiệp tổ chức sản xuất, tuyển dụng và sử dụng nhân sự. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, tối ưu chi phí khiến nhiều vị trí truyền thống phải chuyển đổi hoặc tái cấu trúc. Trong bối cảnh đó, lao động trẻ có khả năng thích ứng công nghệ được ưu tiên hơn, tạo áp lực cho người lao động trên 40 tuổi trong việc giữ việc, tìm cơ hội mới và duy trì năng lực cạnh tranh.

Theo báo cáo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) công bố hồi tháng 4 vừa qua, khoảng 11,5 triệu lao động Việt Nam, tương đương gần 20% lực lượng lao động, đang làm các công việc có những nhiệm vụ chịu tác động của AI tạo sinh. Tuy nhiên, tỷ lệ công việc có nguy cơ bị tự động hóa hoàn toàn chỉ dưới 2%. Xu hướng chủ đạo trong thời gian tới là công việc được tái tổ chức, trong đó một số nhiệm vụ bị thay thế, đồng thời nhiều nhiệm vụ mới sẽ xuất hiện.

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực xã hội, với lao động trên 40 tuổi, thách thức lớn nhất khôngchỉ là nguy cơ mất việc mà còn là nguy cơ kỹ năng, kinh nghiệm mất dần giá trị nếu không được cập nhật. Những công việc lặp lại như nhập liệu, tổng hợp thông tin, soạn thảo văn bản, lập báo cáo, hỗ trợ hành chính hay chăm sóc khách hàng cơ bản đang chịu tác động rõ rệt từ AI.

Bên cạnh khoảng cách kỹ năng số, tâm lý ngại công nghệ và định kiến tuyển dụng, nhiều lao động trung niên còn chưa chủ động tham gia quá trình chuyển đổi số. Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) cho biết, xu hướng học tập, đào tạo giảm theo tuổi, trong khi kỹ năng ngày càng giữ vai trò quyết định khả năng duy trì việc làm và thu nhập.

Tuy nhiên, lao động trên 40 tuổi vẫn có nhiều lợi thế như kinh nghiệm, khả năng phán đoán, hiểu biết về tổ chức, mạng lưới quan hệ và xử lý tình huống phức tạp. Trước sự phát triển của AI, thách thức không nằm ở việc cạnh tranh với công nghệ mà là biết kết hợp kinh nghiệm sẵn có với công cụ mới để tạo thêm giá trị.

Không chạy đua với AI, hãy học cách đồng hành

Trước những thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động, nhiều người băn khoăn lao động trên 40 tuổi cần chuẩn bị gì để không bị tụt lại phía sau. Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử TNVN, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng, điều quan trọng không phải là trở thành chuyên gia AI, mà là biết khai thác công nghệ để gia tăng giá trị của bản thân.

"Người 40 tuổi không nhất thiết phải trở thành kỹ sư AI hay lập trình viên. Điều quan trọng hơn là biết sử dụng, kiểm soát và cộng tác hiệu quả với AI trong chính lĩnh vực chuyên môn của mình", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Theo ông Sơn, trước hết, người lao động cần trang bị năng lực số và hiểu biết cơ bản về AI, từ việc nhận diện AI có thể và không thể làm gì đến cách sử dụng các công cụ AI để tìm kiếm, tổng hợp, phân tích thông tin và hỗ trợ công việc. Bên cạnh đó, kỹ năng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo đảm an toàn trên môi trường số ngày càng trở nên quan trọng khi AI có thể tạo ra những nội dung sai lệch hoặc thiên lệch.

Yếu tố thứ 2 là năng lực chuyên môn, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, trong thời đại AI, kiến thức chuyên ngành không hề mất đi giá trị mà ngược lại càng trở nên quan trọng hơn: "AI có thể đưa ra câu trả lời rất nhanh, nhưng chỉ người có chuyên môn mới biết câu trả lời đó đúng hay sai, có phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể hay không. Lợi thế của người 40 tuổi chính là sự kết hợp giữa kinh nghiệm nghề nghiệp và khả năng sử dụng công nghệ".

Bên cạnh chuyên môn, người lao động cần rèn luyện tư duy phản biện, khả năng đặt vấn đề và ra quyết định. Khi thông tin trở nên dồi dào, giá trị của con người không còn nằm ở việc ghi nhớ hay cung cấp thông tin, mà ở năng lực phân tích, lựa chọn phương án và chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Ngoài ra, những kỹ năng mang tính con người như giao tiếp, thuyết phục, thương lượng, đồng cảm, lãnh đạo, tổ chức công việc và giải quyết xung đột vẫn là lợi thế mà AI khó có thể thay thế. Cùng với đó, năng lực tự học cũng trở thành yêu cầu bắt buộc, bởi thị trường lao động ngày càng coi trọng những kỹ năng được chứng minh bằng hiệu quả công việc hơn là một tấm bằng có từ nhiều năm trước.

Ông Sơn cũng cho rằng, người lao động cần xây dựng 3 lớp năng lực gồm: giỏi một nghề, biết sử dụng AI và giữ vững những phẩm chất mà máy móc không thể thay thế.

Chuyển nghề ở tuổi 40 không phải bắt đầu từ con số 0

Đánh giá về việc học lại và chuyển nghề ở tuổi trung niên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn thừa nhận, đây là giai đoạn nhiều áp lực khi người lao động phải cân bằng giữa công việc, gia đình và trách nhiệm tài chính. Sau nhiều năm gắn bó với một nghề, việc quay lại vị trí của người mới cũng dễ tạo cảm giác tự ti và sợ thất bại. Tuy nhiên, khó không đồng nghĩa với không thể. Người 40 tuổi thậm chí có lợi thế học nhanh hơn ở những lĩnh vực gần với kinh nghiệm sẵn có nhờ khả năng phân tích vấn đề, tính kỷ luật và vốn trải nghiệm thực tế.

Thay vì đặt câu hỏi "phải chuyển sang nghề gì", người lao động nên nhìn lại công việc hiện tại để xác định nhiệm vụ nào AI có thể đảm nhận, nhiệm vụ nào vẫn cần kinh nghiệm của con người và những kỹ năng cần bổ sung để chuyển từ người trực tiếp thực hiện sang người tổ chức, kiểm soát và chịu trách nhiệm về kết quả.

PGS. Bùi Hoài Sơn khuyến nghị, không nhất thiết phải từ bỏ hoàn toàn nghề cũ, mà nên chuyển đổi theo hướng tận dụng nền tảng sẵn có. Chẳng hạn, kế toán có thể phát triển sang phân tích tài chính hoặc kiểm soát rủi ro; nhân viên hành chính chuyển sang quản trị quy trình số; người làm truyền thông học cách quản trị nội dung và kiểm chứng sản phẩm do AI tạo ra; giáo viên ứng dụng AI để thiết kế học liệu và cá nhân hóa việc dạy học.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, cách học hiệu quả nhất là bắt đầu từ chính những vấn đề thực tế trong công việc, học một công cụ cụ thể và áp dụng ngay để tạo ra sản phẩm. Những khóa học ngắn, chứng chỉ nhỏ, dự án thử nghiệm hay kinh nghiệm thực tế đôi khi mang lại hiệu quả cao hơn các chương trình đào tạo dài nhưng thiếu tính ứng dụng.

Không chỉ chuẩn bị cho công việc hiện tại, người lao động cũng cần xây dựng nền tảng cho tuổi già trong bối cảnh AI phát triển mạnh. Ngoài tài chính, ông Sơn cho rằng, mỗi người cần tích lũy đồng thời "vốn" về sức khỏe, tri thức và kỹ năng, các mối quan hệ xã hội, năng lực tự bảo vệ trên môi trường số cũng như đời sống tinh thần.

"AI có thể làm cho một số kỹ năng cũ trở nên lỗi thời nhưng không làm cho con người trở nên vô nghĩa. Người 40 tuổi không cần chạy nhanh hơn máy móc, họ cần biết đi đúng hướng, không ngừng học hỏi và sử dụng công nghệ để làm cho kinh nghiệm, bản lĩnh và những giá trị con người của mình trở nên hữu ích hơn", PGS.TS Bùi Hoài Sơn chia sẻ.

Theo ông, bên cạnh nỗ lực của mỗi cá nhân, doanh nghiệp cần tạo điều kiện đào tạo lại cho lao động trung niên, trong khi Nhà nước cần hoàn thiện hệ thống thông tin thị trường lao động, tư vấn chuyển đổi nghề nghiệp, phát triển các chương trình đào tạo linh hoạt và củng cố mạng lưới an sinh để hỗ trợ người lao động trong giai đoạn chuyển đổi.