Chưa bao giờ người làm báo có nhiều công cụ như hôm nay. Chỉ với vài cú nhấp chuột, trí tuệ nhân tạo có thể viết tin, dựng video, tạo giọng đọc, dịch ngôn ngữ, gợi ý tiêu đề, tái định dạng nội dung cho mạng xã hội. Nhưng cũng chưa bao giờ báo chí công đứng trước một câu hỏi lớn là nếu AI có thể làm gần như mọi thứ, điều gì khiến công chúng vẫn cần báo chí?

AI tạo nội dung nhanh hơn, báo chí công sẽ đứng ở đâu?

Đó là mạch thảo luận xuyên suốt tại ABU ConFEST 2026 đang diễn ra ở Kuala Lumpur (Malaysia), nơi lãnh đạo nhiều đài phát thanh-truyền hình quốc gia trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương như ABC Australia, RTM Malaysia, SABC Nam Phi, EBU châu Âu và NBC Papua New Guinea cùng nhìn về một điểm chung với mạch nguồn công nghệ có thể thay đổi rất nhanh, nhưng giá trị sống còn của báo chí công vẫn là niềm tin, trách nhiệm và năng lực phục vụ công chúng.

Điều đáng chú ý là câu chuyện về AI tại hội nghị không bắt đầu bằng những lời tung hô công nghệ. Các diễn giả bắt đầu từ một nỗi lo rất nghề. Câu hỏi được đặt ra, nếu AI tạo nội dung nhanh hơn, mạng xã hội lan truyền nhanh hơn, công chúng tiếp nhận tin tức ngày càng phân mảnh hơn, thì báo chí công sẽ đứng ở đâu?

Ở góc nhìn của ABC, bà Claire Gorman, Giám đốc Đài ABC quốc tế (Australia), không xem AI là trung tâm của câu chuyện. Theo bà, những cơ quan báo chí mạnh nhất hiện nay không phải là nơi sử dụng AI nhiều nhất, mà là nơi hiểu rõ AI được phép làm gì, không được phép làm gì và ai chịu trách nhiệm cuối cùng với sản phẩm báo chí.

“Những tổ chức truyền thông mạnh nhất là những tổ chức rất rõ ràng về vai trò của AI trong cơ quan mình. Cần có hướng dẫn, ranh giới và nguyên tắc đạo đức rõ ràng về nơi nào dùng AI, nơi nào không dùng AI. Nếu sử dụng AI mà không công khai với công chúng, điều đó sẽ gây ra vấn đề lớn, bởi niềm tin là điều vô cùng quan trọng với bất kỳ cơ quan báo chí nào”, bà Claire Gorman nói.

AI không được thay thế phán đoán nghề nghiệp của nhà báo

Niềm tin vì thế trở thành từ khóa xuyên suốt trong các phiên thảo luận tại ABU Confest 2026. Niềm tin không chỉ đến từ việc báo chí đưa tin đúng, mà còn đến từ sự minh bạch trong cách tạo ra thông tin. Trong kỷ nguyên AI, công chúng không chỉ hỏi “tin này có đúng không”, mà còn có thể hỏi “nội dung này do ai tạo ra, con người hay máy móc và đã được kiểm chứng như thế nào”.

Từ đó, nguyên tắc được nhiều diễn giả nhấn mạnh là “Human in the loop” - con người phải hiện diện trong toàn bộ quy trình. AI có thể hỗ trợ xử lý âm thanh, chuyển lời nói thành văn bản, phục dựng tư liệu cũ, gợi ý tiêu đề, cắt nội dung dài thành video ngắn cho Facebook, TikTok, Instagram. Nhưng AI không được thay thế phán đoán nghề nghiệp của nhà báo.

Bà Claire Gorman nhấn mạnh, “AI không hoàn hảo. AI do con người tạo ra, vì thế nó cũng mang theo những thiên kiến của con người. Nhà báo không thể giao phó toàn bộ sự phán đoán của mình cho AI. Tư duy phản biện, khả năng kiểm chứng và đánh giá độc lập vẫn là điều cốt lõi”.

Điều này cũng được nhiều đài công khác chia sẻ. Với ông Ashwad Ismail, Tổng Giám đốc Đài PTTH Malaysia (Malaysia), AI không phải là cơn bão cần né tránh, mà là một công cụ phải được quản trị bằng nguyên tắc. RTM đang xây dựng bộ hướng dẫn đầu tiên về ứng dụng AI trong phát thanh, truyền hình.

“Nhà báo sẽ không bị robot thay thế. Nhưng nhà báo không biết sử dụng AI sẽ bị thay thế bởi một nhà báo khác biết sử dụng AI hiệu quả hơn.” Câu nói của ông Ashwad Ismail tưởng như hài hước, nhưng chạm đúng tâm thế của nhiều tòa soạn hôm nay. AI không còn là câu chuyện của tương lai. Nó đã bước vào phòng dựng, bàn biên tập, trường quay, studio phát thanh và cả chiếc điện thoại cá nhân của phóng viên. Vấn đề không phải là có dùng hay không, mà là dùng như thế nào để không đánh mất chuẩn mực báo chí.

Từ những nguyên tắc đó, câu chuyện quay trở lại đời sống của từng tòa soạn. Với phát thanh, AI có thể lọc tạp âm từ một cuộc phỏng vấn hiện trường, chuyển file ghi âm dài thành văn bản để biên tập viên khai thác nhanh hơn, hỗ trợ biên tập lại chương trình thành các định dạng phù hợp với YouTube Shorts, TikTok hay Facebook. Nhưng đó mới chỉ là tầng kỹ thuật. Tầng sâu hơn là sự thay đổi của chính hệ sinh thái truyền thông.

Theo bà bà Claire Gorman, Giám đốc Đài ABC quốc tế (Australia), phát thanh không còn là một “hệ thống đơn lẻ”, mà đã trở thành một phần của hệ sinh thái âm thanh gồm radio, podcast, sách nói, video podcast và nội dung số. “Radio không chết. Radio đang thay đổi. Chúng ta đã đi từ một hệ thống phát thanh sang một hệ sinh thái âm thanh. Khán giả lớn tuổi vẫn nghe radio, trong khi khán giả trẻ tìm đến podcast nhiều hơn”, bà Claire Gorman nói.

Nhận định này rất đáng chú ý với các đài phát thanh truyền thống. Podcast không lấy đi khán giả của radio. Nó chỉ thay đổi cách công chúng tìm đến âm thanh. Nếu chiếc radio từng đặt giữa phòng khách, thì hôm nay podcast đi vào tai nghe, điện thoại và những chuyến xe mỗi sáng. Thay đổi không nằm ở âm thanh, mà ở cách người nghe lựa chọn, đồng hành và quay lại với nội dung. Vì thế, phát thanh không thể chỉ “đưa lại” chương trình cũ lên nền tảng mới. Podcast có ngôn ngữ riêng, nhịp điệu riêng, cách kể chuyện riêng. Nếu radio truyền thống mạnh ở tính tức thời, độ phủ và sự thân thuộc, thì podcast mạnh ở chiều sâu, tính cá nhân hóa và khả năng đồng hành lâu dài với người nghe.

Từ những phân tích đó, bà Claire Gorman dành một nhận xét riêng cho Đài Tiếng nói Việt Nam: “VOV có truyền thống rất mạnh về tin tức và phóng sự, đặc biệt là phát thanh. Tôi nghĩ VOV có nền tảng rất tốt để thích ứng với kỷ nguyên số. Điều cần làm là điều chỉnh định dạng, cấu trúc và phong cách kể chuyện để phù hợp hơn với podcast”.

Mạng xã hội không thay được báo chí ở việc kiểm chứng và trách nhiệm giải trình

Không chỉ Đài ABC quốc tế (Australia), Đài PTTH Nam Phi cũng đang đi theo hướng đa nền tảng. Bà Tshilidzi Davhana, Giám đốc Nội dung, Đài PTTH Nam Phi cho biết phần lớn khán giả trẻ Nam Phi hiện ở trên nền tảng số, nhưng radio vẫn giữ vai trò quan trọng với những nhóm công chúng chưa có điều kiện tiếp cận internet. Vì vậy, thay vì bỏ nền tảng cũ để chạy theo nền tảng mới, SABC chọn cách cân bằng các nền tảng phát thanh, truyền hình, nền tảng số, xem lại theo yêu cầu và mạng xã hội cùng tồn tại trong một chiến lược chung. Đến tháng 3 năm nay, nền tảng streaming của SABC đã đạt khoảng 2,5 triệu người dùng đăng ký, chỉ sau 3 năm ra mắt. Trong một thị trường có Netflix và nhiều nền tảng thương mại, lý do công chúng vẫn tìm đến SABC, theo đại diện đài này, không chỉ là nội dung, mà là niềm tin vào một đài truyền thông công.

Từ Nam Phi, Australia đến Malaysia, một mẫu số chung hiện ra khá rõ khi báo chí chính thống không thể thắng mạng xã hội bằng tốc độ đơn thuần. Càng không thể thắng AI bằng việc sản xuất nhiều nội dung giống AI hơn. Lợi thế của báo chí công nằm ở những điều mạng xã hội khó làm được, đó là tính kiểm chứng, trách nhiệm giải trình, hiện diện tại địa phương, truyền thông khẩn cấp, phục vụ các nhóm công chúng yếu thế và kể những câu chuyện thuộc về cộng đồng mình.

Ở Australia, ABC có vai trò đặc biệt trong truyền thông thiên tai. Mỗi năm, mùa khẩn cấp kéo dài nhiều tháng với cháy rừng, lũ lụt và các thảm họa tự nhiên. Trong những tình huống đó, điều công chúng cần không phải là một dòng trạng thái viral, mà là thông tin chính xác, kịp thời, có trách nhiệm và đáng tin cậy.

Bà Claire Gorman cho biết, những nhà sáng tạo nội dung trên mạng xã hội không thể thay thế vai trò truyền thông khẩn cấp. Năm ngoái, ABC đã đưa tin về khoảng 650 sự kiện khẩn cấp lớn, bao gồm cháy rừng, lũ lụt và thiên tai. Từ câu chuyện đó có thể nhìn rộng ra Việt Nam. Với một quốc gia thường xuyên chịu tác động của bão lũ, thiên tai, dịch bệnh và biến động kinh tế - xã hội, vai trò của báo chí chính thống không chỉ là đưa tin, mà còn là giữ mạch thông tin chính thống, kết nối chính quyền với người dân, giúp công chúng hiểu đúng, làm đúng và bình tĩnh trước khủng hoảng. Đó là thứ không thể đo bằng lượt xem trong một ngày, nhưng là tài sản xã hội được tích lũy qua nhiều năm.

Nhưng AI mới chỉ là một nửa câu chuyện, nửa còn lại là tin giả và thông tin sai lệch. Khi một hình ảnh, một giọng nói, một video có thể được dựng lên trong vài phút, tốc độ lan truyền trên mạng xã hội thường nhanh hơn rất nhiều so với quy trình kiểm chứng báo chí. Các diễn giả tại ABU Confest cùng chung một nhận định, một bộ phận fact-checking trong một cơ quan báo chí không thể một mình chống lại toàn bộ tin giả ngoài xã hội. Điều cần thiết hơn là xây dựng “sức đề kháng thông tin” cho công chúng.

Đại diện Đài RTM Malaysia, trong kỷ nguyên số, báo chí không chỉ cung cấp thông tin, mà còn phải giúp công chúng biết đọc thông tin, hiểu thông tin, nghi ngờ đúng chỗ và kiểm chứng đúng cách. Nói cách khác, nhà báo không chỉ là người đưa tin, mà còn là người dẫn đường trong một không gian thông tin ngày càng rối nhiễu.

Ở lớp sâu hơn, ABU Confest 2026 cũng đặt ra câu chuyện về thế hệ. Nhiều diễn giả cho rằng không thể nói đến chuyển đổi số nếu không trao quyền thực sự cho người trẻ. Người trẻ không chỉ muốn “được lắng nghe”, mà muốn tham gia vào quá trình ra quyết định, từ xây dựng nội dung, thiết kế nền tảng đến hoạch định chính sách truyền thông. Tổng Giám đốc RTM Malaysia Ashwad Ismail nhìn nhận, những định kiến hôm nay dành cho Gen Z rất giống những định kiến mà Gen Y từng phải nghe gần 20 năm trước: lười biếng, thiếu bền bỉ, khó quản lý. Nhưng bản chất của tuổi trẻ không thay đổi. Chỉ có mức độ đòi hỏi và cách họ tham gia vào tổ chức là đã khác. “Ngày trước, chúng tôi chỉ nói: tiếng nói của tôi cần được lắng nghe. Còn Gen Z và Gen Alpha hôm nay nói tôi muốn là một phần của quá trình ra quyết định”- ông Ashwad Ismail, Tổng Giám đốc Đài PTTH Malaysia nói.