Gần một thế kỷ trước, khi Hà Nội còn mang dáng dấp của một đô thị thuộc địa, những cuộc tranh luận tương tự đã xuất hiện. Vì sao ga Hà Nội (ga Hàng Cỏ) từng được đề xuất di dời? Và điều gì khiến ý tưởng ấy nhiều lần dang dở suốt gần 100 năm qua?

Sau lễ khởi công Dự án mở rộng quốc lộ 1A dài 36,3km từ hầm chui Kim Liên đến nút giao Cầu Giẽ. Mới đây, Tập đoạn Vingroup đã gửi văn bản lên Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Xây dựng và Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội đề xuất di dời đoạn đường sắt từ ga Hà Nội đến ga Ngọc Hồi trong năm 2026 để tập đoàn triển khai dự án. Thực ra đây không phải là lần đầu kiến nghị di dời ga Hà Nội, cách đây 98 năm đã từng có kiến nghị như vậy.

Ga Hà Nội khởi công xây dựng năm 1899, khánh thành năm 1902 được đặt tên là ga Trung tâm Hà Nội. Vì cái tên quá dài và thói quen gọi tên theo địa danh nên dân chúng gọi là ga Hàng Cỏ (nay là ga Hà Nội) vì nơi đây vốn từng là chợ bán cỏ cho ngựa ăn.

Vị trí ga đầu thế kỷ 20 nằm kế ngoại ô nhà cửa thưa thớt nhưng đến thập niên 20 thế kỷ 20, phố Khâm Thiên với các quán ca trù và đường Lê Duẩn có nhiều nhà xưởng, bến xe Kim Liên với các hiệu buôn và hàng ăn khiến khu vực này đông đúc. Và ga và đường sắt bị phố bao vây.

Để đảm bảo an toàn giao thông, chính quyền cho làm thanh chắn, mỗi khi tàu sắp chạy qua người gác sẽ hạ thanh chắn. Điều này dẫn đến ùn ứ người và phương tiện giao thông từ phía đông sang tây hoặc ngược lại ở Khâm Thiển, đầu làng Kim Liển, mỗi khi tàu chạy qua.

Và nó thực sự trở thành vấn đề lớn khi hàng ngày có vài chục chuyến tàu hàng và tàu khách đến, đi từ ga Hàng Cỏ. Trước thực trạng này, dư luận đã lên tiếng. Ngày 15-6-1924 báo Thức tỉnh kinh tế Đông Dương đã đăng chuyên đề về thực trạng ùn ứ giao thông do đường sắt gây ra đồng thời kiến nghị chính quyền xem xét quy hoạch lại ga Hàng Cỏ.

Tuy nhiên, ga được xây với số tiền quá lớn lại mới hoạt động hơn 20 năm vì thế không thể di dời đường sắt và ga Hàng Cỏ. Trước kiến nghị này, nhà thơ Tản Đà có bài thơ “Ga Hàng Cỏ” với đoạn kết tiếc nuối: “Kẻ ra Hải Phòng, kẻ đi Vinh/Kẻ ngược Lào Kay, kẻ lên Lạng/Chuyến ấy qua xong, chuyến khác về/Sớm sớm, trưa, chiều, đưa, đón rước/Bao nhiêu nhanh chóng bấy nhiêu tiền/Đã tiện cho dân lại lợi nước/Nghĩ xem một sự đường hỏa xa/Thực người đời nay sướng hơn trước”.

Để giải quyết vấn đề, chính quyền đưa ra giải pháp hạn chế khách đi tàu phải vào ga trung tâm bằng cách xây ga Vọng phía nam thành phố.

Những năm 1930, thành phố trở nên chật chội, vì thế chính phủ thuộc địa đã tiến hành quy hoạch lại và được toàn quyền Đông Dương phê duyệt năm 1943. Theo quy hoạch, phía nam với nhiều đại lộ cùng các nút giao thông lớn.

Một ga tàu hỏa lớn sẽ được xây dựng ở Giáp Bát và ga này trở thành ga trung tâm của thành phố. Tuy nhiên thời điểm đó, quân đội Nhật đã chiếm Việt Nam và nước Pháp cũng đang trong chiến tranh nên quy hoạch không thực hiện được. Suốt từ đó đến sau này, đường sắt vẫn chạy qua các phố để vào ga Hàng Cỏ, gây khó khăn cho giao thông đường bộ Hà Nội.

Từ khi đổi mới, phố xá mọc lên san sát, dân cư ngày càng đông đúc đã gây nhiều điểm xung đột giao thông giữa đường sắt và đường bộ. Mỗi khi tàu chạy qua, ùn tắc lại xảy ra tại các điểm giao cắt khiến giao thông Hà Nội thêm hỗn loạn. Việc dư luận băn khoăn không phải di dời ga và đoạn đường sắt mà bảo tồn công trình kiến trúc ga thế nào.