Lao động tự do chịu tác động của biến đổi khí hậu

Lao động tự do làm việc ngoài trời cần được bảo vệ trước tác động của biến đổi khí hậu là nội dung được trao đổi tại hội thảo do Tổng hội Y học Việt Nam cùng các đơn vị liên quan tổ chức vào sáng nay (14/8).

Theo Báo cáo Quốc gia về Khí hậu và Phát triển của Ngân hàng Thế giới, riêng trong năm 2020, Việt Nam đã chịu thiệt hại khoảng 10 tỷ USD, tương đương 3,2% GDP, do tác động của biến đổi khí hậu. Nếu không có các biện pháp thích ứng phù hợp, tổn thất này có thể lên đến 12-14,5% GDP mỗi năm vào năm 2050. Đồng thời đẩy tới một triệu người vào tình trạng nghèo cùng cực ngay từ năm 2030.

Đằng sau những con số vĩ mô đó là cuộc sống của những con người cụ thể. Đó là những người bán hàng rong, người giao hàng, tài xế xe ôm, công nhân xây dựng, người thu gom phế liệu và nhiều lao động khác đang làm việc trên đường phố, tại các công trường và trong các khu chợ.

Họ góp phần duy trì nhịp sống và hoạt động kinh tế của đô thị, nhưng đồng thời cũng là những người phải trực tiếp đối mặt với nắng nóng, mưa lớn, ngập lụt và các hiện tượng thời tiết cực đoan mỗi ngày.

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Thị Xuyên, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam cho biết theo ước tính hiện nay tại Việt Nam có khoảng 33 triệu người lao động phi chính thức, chiếm 50% tổng số người lao động.

PGS.TS. Nguyễn Thị Xuyên cho biết: “Mặc dù giữ vai trò thiết yếu trong đời sống và nền kinh tế đô thị, nhóm lao động này vẫn ít được nhìn thấy trong chính sách, dữ liệu thống kê và nhiều nghiên cứu. Chính những khoảng trống trong chính sách và bằng chứng thống kê đó là lý do chúng tôi thực hiện chương trình nghiên cứu: “Tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe của lao động tự do làm việc ngoài trời tại các thành phố lớn ở Việt Nam”.

Nghiên cứu được thực hiện với hơn 1.200 lao động tự do ngoài trời tại 4 thành phố gồm Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh và Cần Thơ, cùng với hàng trăm cuộc phỏng vấn sâu với đại diện các bộ, ban, ngành, các tổ chức đoàn thể, tổ chức xã hội và tổ chức cộng đồng.

Khoảng trống bảo vệ lao động trước biến đổi khí hậu

Chia sẻ về 4 điểm nổi bật trong nghiên cứu, TS. Vũ Ngọc Anh, Giám đốc nghiên cứu, Chủ nhiệm chương trình nghiên cứu Biến đổi khí hậu của Viện Nghiên cứu Xã hội Quốc gia, Vương Quốc Anh cho biết, mức độ phơi nhiễm của người lao động đối với thời tiết cực đoan gần như là tuyệt đối. Có tới 95,4% người lao động được khảo sát thường xuyên phải làm việc dưới nắng nóng gay gắt. Điều đó có nghĩa là trung bình họ làm việc hơn 50 giờ mỗi tuần và với họ, nắng nóng là điều kiện lao động hàng ngày.

Thứ hai, người lao động nhận thức rõ nguy cơ nhưng hầu như không có lựa chọn. Theo kết quả khảo sát chỉ có 1,4% người lao động được khảo sát có thể chuyển sang một công việc ít chịu ảnh hưởng bởi thời tiết hơn và chỉ có 19,1% ngừng làm việc trong những giờ nắng nóng cao điểm.

“Nói cách khác, phần lớn người lao động vẫn phải tiếp tục làm việc ngay cả khi biết thời tiết đang gây hại cho sức khỏe của mình. Lý do rất đơn giản nhưng cũng rất khắc nghiệt: chỉ một ngày nghỉ đồng nghĩa với việc mất thu nhập của ngày hôm đó”, TS. Vũ Ngọc Anh nói.

Thứ ba, hậu quả đối với sức khỏe là nghiêm trọng nhưng nhiều người không được chăm sóc y tế. Trong vòng 12 tháng, cứ 10 người lao động được khảo sát thì có hơn 4 người, tương đương 42,6%, cho biết đã gặp tai nạn lao động liên quan đến thời tiết khắc nghiệt. Trong số những người gặp tai nạn ấy, có tới 78,8% không đến cơ sở y tế. Mạng lưới an sinh cũng chưa bao phủ đầy đủ nhóm lao động này.

Chỉ 73,3% có bảo hiểm y tế, so với mức bao phủ toàn quốc là trên 95%. Đặc biệt, chỉ có 2,2% tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Khi thời tiết cực đoan buộc họ phải nghỉ, phải ngừng việc thì gần như không có cơ chế nào bảo vệ họ.

Thứ tư, khoảng trống lớn nhất nằm ở các chính sách xác định đối tượng cần được bảo vệ. Qua rà soát hơn 45 văn bản chính sách chưa có một văn bản nào xác định lao động tự do làm việc ngoài trời là một nhóm cụ thể cần được bảo vệ trước tác động của biến đổi khí hậu.

“Điều này không đồng nghĩa với việc Việt Nam thiếu các chính sách. Trong từng lĩnh vực, từ lao động, y tế, khí hậu đến an sinh xã hội, chúng ta đã có những nền tảng chính sách quan trọng. Tuy nhiên, nhiều chính sách vẫn được xây dựng trên giả định về mối quan hệ lao động chính thức, có hợp đồng lao động, có người sử dụng lao động và có nơi làm việc cố định, nhưng nhóm lao động tự do ngoài trời lại không có những điều kiện đó. Vì vậy, mặc dù có mức độ phơi nhiễm rất cao, họ lại có nguy cơ nằm ngoài phạm vi bảo vệ của nhiều chính sách hiện nay”, TS. Vũ Ngọc Anh nhấn mạnh.

Việt Nam có khoảng 33,6 triệu lao động phi chính thức. Đây không phải là một nhóm nhỏ bên lề nền kinh tế. Họ là một bộ phận thiết yếu của lực lượng lao động, của đời sống đô thị và của sự phát triển đất nước. Vì vậy, bảo vệ sức khỏe của lao động tự do làm việc ngoài trời không chỉ là vấn đề về y tế hay an sinh xã hội, mà còn là vấn đề của năng suất lao động, khả năng chống chịu của các đô thị và sự phát triển bền vững của đất nước.