Mạng lưới 979km và thách thức triển khai

Hà Nội đang tiến gần tới thời điểm công bố Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, trong đó hệ thống đường sắt đô thị (ĐSĐT) được xác định là trục xương sống của toàn bộ mạng lưới giao thông đô thị. Theo định hướng, thành phố dự kiến phát triển khoảng 979km đường sắt đô thị, với mục tiêu quan trọng: đến năm 2035 xây dựng khoảng 500km.Giai đoạn 2036-2045: Hoàn thiện thêm khoảng 479km còn lại.

Theo KTS Trần Huy Ánh - Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, để hiện thực hóa khối lượng đầu tư đường sắt đô thị trong thời gian ngắn, Hà Nội cần xác định rõ các điều kiện cốt lõi cho từng dự án, thay vì triển khai dàn trải theo tuyến đơn lẻ. Thực tế triển khai hiện nay cho thấy tiến độ còn nhiều thách thức. Ngoài khoảng 20km đường sắt đô thị (ĐSĐT)đã vận hành, mạng lưới hiện tại vẫn chủ yếu dựa vào đường sắt quốc gia đi qua Hà Nội với tổng chiều dài khoảng 162km phục vụ các tuyến liên tỉnh.

Một số dự án như tuyến số 2 (Nam Thăng Long – Trần Hưng Đạo) và tuyến số 5 (Văn Cao – Hòa Lạc) đã khởi công, trong khi tuyến số 3 (Nhổn – Ga Hà Nội) vẫn đang trong quá trình hoàn thiện các hạng mục ngầm. Việc thiếu ổn định về vốn, hạn chế nguồn ODA, khó khăn trong huy động đầu tư tư nhân và thiếu nhân lực kỹ thuật chất lượng cao đang là những rào cản lớn.

Theo KTS Trần Huy Ánh, để đạt mục tiêu hàng trăm km đường sắt trong vòng 5 năm, việc lựa chọn dự án không thể dựa trên cảm tính hoặc phân bổ đều, mà cần dựa trên bộ tiêu chí đánh giá rõ ràng.

Đề xuất được đưa ra gồm 5 điều kiện cốt lõi: "Khả dụng; Kết nối; Tích hợp; Lưu lượng; Mật độ". Đây là các tiêu chí nhằm xác định mức độ “chín muồi” của từng tuyến, đồng thời đánh giá khả năng thu hút vốn, hiệu quả khai thác và tác động phát triển đô thị.

Tuyến Nội Bài - Ga Hà Nội -Ngọc Hồi: Ứng viên hội tụ 5 điều kiện

Theo quan điểm của KTS Trần Huy Ánh, trong hệ thống quy hoạch, tuyến đường sắt trục Bắc -Nam đô thị (kết nối Nội Bài -Ga Hà Nội -Ngọc Hồi) được đánh giá là tuyến có khả năng đáp ứng đầy đủ 5 tiêu chí nói trên.

1. Khả dụng - nền tảng sẵn có lớn

Tuyến này có lợi thế về hạ tầng hiện hữu, với tổng chiều dài khoảng 91km đã hình thành mặt bằng tương đối rõ ràng, cùng nhiều ga lớn có diện tích 10-20ha. Đặc biệt, tuyến có các cầu đường sắt qua sông Hồng như Long Biên và Thăng Long -những cấu trúc hạ tầng quan trọng hiếm có trong mạng lưới hiện nay.

2. Kết nối -liên thông đa cấp

Tuyến đóng vai trò kết nối trực tiếp sân bay Nội Bài, ga trung tâm Hà Nội, và khu vực Ngọc Hồi, đồng thời liên thông với các tuyến đường sắt quốc gia đi Lào Cai, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Hải Phòng. Ngoài ra, tuyến còn tạo liên kết với các tuyến ĐSĐT hiện hữu và tương lai, hình thành cấu trúc mạng thay vì tuyến đơn lẻ.

3. Tích hợp -nền tảng cho hệ thống đa phương thức

Tuyến không chỉ là một trục vận tải mà còn có khả năng tích hợp nhiều tầng công nghệ và phương thức vận hành: Từ đường sắt đơn giản đến đường đôi điện khí hóa; Từ khai thác mặt đất đến trên cao và ngầm hóa; Từ tốc độ thấp 35km/h đến 80–120km/h theo từng giai đoạn; Quan trọng hơn, tuyến có khả năng tích hợp với hệ thống đường bộ, logistics và phát triển đô thị theo mô hình đa trung tâm.

4. Lưu lượng -hiệu quả khai thác cao

Theo các nghiên cứu của JICA (2016), tuyến kết hợp Nội Bài – Ga Hà Nội – Ngọc Hồi có thể đạt lưu lượng khoảng 546.000 lượt hành khách/ngày, cao hơn đáng kể so với nhiều tuyến khác. Điều này cho thấy tiềm năng khai thác lớn và khả năng hoàn vốn tốt hơn nếu được đầu tư đồng bộ.

5. Mật độ -vùng nhu cầu vận tải cao nhất

Tuyến đi qua khu vực có mật độ dân cư và hoạt động kinh tế cao, đặc biệt khu vực vành đai 3 – nơi tập trung các luồng di chuyển nội đô và liên vùng lớn nhất Hà Nội hiện nay và tương lai. Việc bố trí nhà ga dọc tuyến giúp tối ưu hóa khả năng tiếp cận và giảm áp lực giao thông đường bộ. Từ quy hoạch sang khả năng triển khai thực tế Một điểm quan trọng được nhấn mạnh là: Quy hoạch chỉ có giá trị khi chuyển hóa thành khả năng đầu tư thực tế.

Với tuyến trục Nội Bài - Ga Hà Nội -Ngọc Hồi, lợi thế là có thể chia nhỏ thành từng giai đoạn đầu tư, mỗi giai đoạn đều có hiệu quả khai thác riêng, qua đó tăng tính hấp dẫn đối với các nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Trong bối cảnh nguồn vốn ODA thu hẹp, thị trường đầu tư hạ tầng cạnh tranh và yêu cầu kỹ thuật ngày càng cao, việc lựa chọn các dự án “đủ điều kiện chín” trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

"Mục tiêu 500km đường sắt đô thị đến năm 2035 là một thách thức lớn nhưng không phải không khả thi, nếu Hà Nội xác định đúng thứ tự ưu tiên và điều kiện triển khai. Thay vì phân tán nguồn lực, cách tiếp cận theo hướng lựa chọn các tuyến hội đủ điều kiện về khả dụng, kết nối, tích hợp, lưu lượng và mật độ có thể tạo ra bước đột phá. Trong đó, tuyến Nội Bài -Ga Hà Nội -Ngọc Hồi được xem là trục chiến lược, vừa mang tính cấp bách trước mắt, vừa có giá trị dài hạn trong cấu trúc phát triển Thủ đô theo mô hình đô thị tích hợp và bền vững",KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh.